අරුණි ශපීරෝ‍ වෙතින්

මිනිස් සිතක ඇති තවත් අපූර්ව ලක්ෂණයක්

Posted in Uncategorized by arunishapiro on පෙබරවාරි 22, 2021

අනෙක් මිනිසෙකුගේ මානසික තත්වයක් මනාව හඳුනාගැනීමේ අපූර්ව හැකියාව ඇත්තේ තවත් මිනිසෙකුට පමණි. එකම ප්‍රශ්නය නැවත නැවත අසද්දී එකම උත්තරය දෙන හුරුව බොහෝ දෙනෙකුට තිබුණ ද, එකිනෙකා හා කතාබහේ දී ඕපපාතික වූ අදහස් හුවමාරුවක් පමණක් ඇත්තේ ද මිනිසාට පමණි. භාවිතයට ගන්නා බවක් පෙනෙන්නට නොතිබුනත්, තම විශ්වාසයන් එසේ විශ්වාස කරන්නේ මන්දැයි විචාරය කරත හැකියාවෙන් ද මිනිසා යුතුයි.

මේ සියල්ලේ මිනිසා නිරත වෙන්නේ මිනිස් සිතක ඇති අපූර්ව හැකියාවක් නිසායි. එය හියුගෝ මර්සියෙර් (Hugo Mercier) සහ Dan Sperber විසින් හඳුන්වා දෙන්නේ නියෝජන නියෝජනය (representing representations) කළ හැකියාව හෙවත් පාරනියෝජන (metarepresentations) බිහිකරන හැකියාවක් ලෙසටයි. “වැස්සක් වහීවි යැයි අමර විශ්වාස කරන බව සාමා විශ්වාස කරනවා,” වැනි වාක්‍යයක් වටහා ගැනීම තනිකරම මිනිස් ස්වභාවය සතු වූවකි.

මේ හැකියාව නිසා අමර කඩේ නොයා ගෙදර ඉන්නට තීරණය කළ බව හෝ කඩේ යනවා නම් කුඩයක් අරන් යන බව ද අනුමිතියට හැකියාව ලැබේ. මේ හැකියාව මිනිසාට ලැබෙන්නේ තම සිතුවිලි අතර උපදින ඕනෑම සිතුවිල්ලක් අනුන් වෙත ද ආරෝපණය කරන්නට හැකියාව සහජයෙන්ම පිහිටා තිබීමෙනි.

මෙහි දී අදහස් වෙන්නේ මම හිතන තරම් තර්කානුකූලව හා හැඟීම් වලට වහල් නොවී අනුන් ද හිතන්නේය යැයි සිතීමක් පිළිබඳව නොවේ.

පාවිච්චියට නොගන්නා නමුත් එසේ ද සිතීමට හැකියාව මිනිසාට ඇත. අපේම වූ නියෝජනයන් අනුන්ට ආරෝපණයට හැකියාව අපට ඇතිවා සේ ම, අප ජයගත් දුර්වලතාවයන් වලින් තවමත් අනුන් වහල් වී සිටිය දී, අප තුල ඒවා තවදුරටත් නැති වුව ද, ඒවා අනුමිතියට (inference) අපට හැකියාව ඇත.

ක්‍රෝධය, වෛරය හා ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පීඩා විඳින්නෙකු නොවෙද්දී පවා ඒවායේ ග්‍රහණයේ පසුවෙන අයගේ හැඟීම් හඳුනාගන්නා හැකියාව අපට ඇත.

ඒ අනුව අනුමිතියන් ගොඩනඟා ගෙන එයින් ප්‍රයෝජන ගන්නට හැකියාව ද මිනිසාට ඇත.

මේ අපූර්ව හැකියාව විසින් මිනිසාට සමාජයක වාසයේ දී අනෙකුත් මිනිසුන් හඳුනාගැනීමට ඉඩක් විවෘත කර දී ඇත.

අපේ විශ්වාසයන් බොහොමයක් ගොඩනැඟී ඇත්තේ අනෙකුත් අය හා කරන ලද අදහස් හුවමාරුවෙනි. මිනිසුන් ඔවුන්ගේ විශ්වාස, උවමනාවන්, ආශාවන්, බිය හා ආදරය යනාදිය ගැන අනුන් හා කියති. ‘වැස්සක් වහීවි’ යන්නට වඩා ඔබ්බකට යන ‘අමර විශ්වාස කරනවා වැස්සක් වහීවි’ යන්න වැනි සංකල්පයක් වටහා ගැනීමට තිබෙන හැකියාවෙන් අපට හේතු ගැන අදහසක් ඇතිකරගත හැකියි.

වැස්සක් වහීවි යැයි අමර විශ්වාස කරද්දී ඇයි එයා එහෙම කියන්න හේතුව? එය අපි කඩේ යා නොයුතු යැයි කියන්නට ගෙනා හොඳ තර්කයක් ද? අමර විශ්වාස කරන්න සාමා ද විශ්වාස කරන්නේ නම්, එනම් වැස්සක් වහීවි යන්නට එකඟ වෙන්නේ ද, එවිට සාමා විසින් අමර කඩේ යා නොයුතු බවට ගෙනෙන තර්කය පිළිගන්නට ද එකඟ වෙනු ඇත.

අනුන්ගේ නියෝජන අපේ කරගන්නටත් අපේ නියෝජන අනුන්ගේ කරගන්නටත් පුළුවන් හැකියාව නිසා කදිම විසඳුම් සොයාගන්නට මිනිසාට අවස්ථාවන් පෑදී ඇතත්, එම විසඳුම් සොයා ගත්තේ නියෝජන පමණකින් නොවේ. ඒ සඳහා වාග් කෞශල්‍ය සහ චර්යා ඉඟියන් ද උදව් උපකාරයට ගනියි. එසේම අයෙක් තුල ඇති සියළු නියෝජන සැලකිල්ලට ගැනීමක් අනවශ්‍ය වේ. සමහර විට අමර වැසි දවසක කඩේ යන්නට කැමති අයෙක් විය හැකියි. ඒ නිසා වැස්සක් වහීවි යැයි අමර කියන්න සාමාට ඇහෙද්දී ඇය ‘වැස්සක් වහීවි’ යන්න ගැන ඇති සියළු නියෝජන අමරගේ ප්‍රකාශය තුලින් පමණක් ලබන අනුමිතියන් වලින් බලාපොරොත්තු නොවේ.

අනුමිතියන් (inference) අවශ්‍ය ඇයි?

මනෝවිද්‍යාව පහදන පරිදි කළින් පහදා ගන්නා ලද නියෝජනයන් මත පදනම් වූ නව නියෝජනයන් බිහිකිරීම යනු අනුමිතියයි. කළින් පැවති විශ්වාසයක් තුලින් අළුත් විශ්වාසයක් බිහිවීමේ දී එය සවිඥානිකව කරන ලද්දක් හෝ උවමනාවකින් කරන ලද්දක් ද විය හෝ නොවිය හැකියි.

විචාරය නිසා මිනිස් මනසකට හැදියාවෙන්, සහජ ආශයෙන් හා සංජානනයෙන් ඔබ්බට යා හැකියාව ලැබේ. එහෙත් මේ ගැන සොයා බලද්දී දැනගන්නට ලැබෙන්නේ බොහෝ විටෙක අනුමිතියන් කරා එළඹෙන්නේ ප්‍රතිභානයෙන් උත්පාදනය වූ විශ්වාස (intuitive beliefs) තුලින් මිසෙක ඒ විශ්වාසයන් අල්ලා සිටින්නේ මන්දැයි ගැන වූ හේතු පිළිබඳ අවබෝධයකින් තොරව සිද්ධ වීම නිසා බවයි.

අයෙක් තමන් යම් විශ්වාසයක් අල්ලා ගත්තේ මන්දැයි ප්‍රතිභානයෙන් නොව හේතු ගැන දැනීමකින් සිටින්නේ ද ඒවා කල්පනාවෙන් බිහි වූ විශ්වාස (reflective beliefs) වෙති. මෙසේ විමසිල්ලකින් පසු යම් විශ්වාසයක් පිළිගැනීමට සවිඥානිකව දක්වන හේතුව නම් ඒවා ඉදිරිපත් කරන ලද මූලාශ්‍රය ගැන ඇති පැහැදීම නිසාය. එසේම කළින් පිළිගන්නා ලද්දකට පටහැනි වූවක් විචාරයට ලක් කරද්දී පිළිගැනීමට නොහැකි යැයි ද අවබෝධ වීමෙන් එය ප්‍රතික්ෂේපයට ද ඉඩ තිබේ. මෙවැනි අවබෝධයක දී නිගමනය ගැන පමණක් නොව එම නිගමනය පිළිගැනීමට යුක්ති සහගත වූ තර්කයක් ඇත්දැයි විමසා බැලීමක් සිද්ධ වේ.

බොහෝ අයට තමන් තුල පවතින ප්‍රතිභාන අනුමිතියන් වලට තාර්කික වූ යුක්තිසහගත හේතුවක් ඇත්දැයි සොයා බලන හැදියාවක් නැත. එහෙත් තම විශ්වාසයන් එසේ අල්ලා ගෙන සිටින්නේ මන්දැයි විචාර බැලීමට නම් ඒ විශ්වාසය තමන් පිළිගෙන සිටින යුක්ති සහගත පදනම කුමක් දැයි කියා ද විමසා බැලිය යුතුයි.

ඔබ පෙනී සිටින විශ්වාසයන් එසේ විශ්වාස කරන්නෙ මන්දැයි කියා විචාරය කර බලන්න, තමන් ගැනම අපූරු දේවල් දැනගන්නට ඔබට හැකිවෙයි.

One Response

Subscribe to comments with RSS.

  1. mppgunasinghe said, on පෙබරවාරි 23, 2021 at 4:19 පෙ.ව.

    අපූරු යොමු කිරීමක් ස්තතුතියි අරුණි


ප්‍රතිචාරයක් ලබාදෙන්න

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ WordPress.com ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Google photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Google ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Twitter picture

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Twitter ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

Facebook photo

ඔබ අදහස් දක්වන්නේ ඔබේ Facebook ගිණුම හරහා ය. පිට වන්න /  වෙනස් කරන්න )

%d bloggers like this: