අරුණි ශපීරෝ‍ වෙතින්

මමත් ඔබට ඩෙන්මාර්ක් ගැන කියන්නම්

Posted in Uncategorized by arunishapiro on ජනවාරි 16, 2021

ඩෙන්මාර්ක් රටේ වාසය කරන සහ වෛද්‍ය ක්ෂේත්‍රයේ සේවය කරනවා යැයි හැඟෙන ලංකාවේ අයෙක්, බදු වැඩි රටක ඒ නිසා ඇති උත්කර්ෂවත් ජීවිතය ගැන ලියූ වර්ණනාව සෑහෙන වේගයකින් හැමෝම බෙදාගත්ත. “මම ඔබට ඩෙන්මාකය ගැන කියන්නම්.” එහෙම තමයි එයා පටන් ගන්නෙ.

ඉතින් ඇමෙරිකාවේ ජීවත්වන මාත් හිතුවා ඩෙන්මාර්ක් ගැන ලියන්න.

බදු පනවලා හැමෝටම සමානාත්මතාවය හදන්න යෝජනා කරන්න කලින් ඩෙන්මාර්ක් ධනවත් රටක් වූයේ කොහොමද කියල හොයල බලන්න ඕන. එරට මිනිසුන් අතර එකිනෙකා ගැන ඉහළ විශ්වාසයක් තිබුණ. ශ්‍රමය වෙහෙසීමට කැමති වූ දැඩි විනයක් ඔවුන් අතර තිබුණ. සමාජමය වශයෙන් එකිනෙකා සමඟ ගැටුම් තිබුනෙත් නැහැ, හේතුව 1980 ගණන් වෙනකම් ඩෙන්මාක් හි සුළුජාතීන් කියාගත් අය හිටියෙ 1% ක් පමණයි. විශාලතම පිරිස සුදු හමැති අය 98.7% ක්, ග්‍රීන්ලන්තයෙන් ආ ස්වදේශීන් 0.5% ක් සහ ආසියානුවන් 0.5% ක් වගේ.

1870 සිට 1970 ගණන් වෙන තෙක් නෝර්ඩික් රටවල් යැයි හැඳින්වෙන රටවල් ලෝකයේ වඩාත්ම වේගයෙන් සංවර්ධන වෙච්ච රටවල්. ඒ වනාන්තර පෞද්ගලීකරණය කිරීම (ඔව්, ඒක වැදගත් කියල සමාජවාදීන් කිසිදා පිළිගන්න එකක් නැහැ) සහ ව්‍යාපාර පහසු කරවන ප්‍රතිපත්ති පිහිටුවා ගැනීම නිසයි. කෘෂිකර්මයෙන් වැඩියෙන්ම ලාබ උපයන්න හැකියාව පාදා දීමත් ඒ වගේම ජාත්‍යන්තර වෙළඳාම සඳහා නිදහස දීමත් නිසා. තවත් විදියකින් කිව්වොත් බාධා ගොඩක් අඩු වෙළඳපොල ක්‍රමය නිසා.

1870 සිට 1924 දක්වා අතර කාලය කාර්මීකරණය වූ ලෝකයේ වර්ධන වේගයේ හය වැනි ඉහළම ස්ථානයේ සිටින්නට ඩෙන්මාර්ක් සමත් වූවා. කාලයෙන් කාලයට ඉස්මතු වෙන සමාජවාදී ප්‍රතිපත්ති පටන් ගන්නෙ 1924 න් පසුව. මධ්‍යස්ථ බදු වලින් ඉහළම බදු වලට යන්නෙ 1970 ගණන් වල. ඔව්, 70 ගණන් වල දී ආර්ථිකය එක තැන ලගින්න පටන් ගත්තම ඩෙන්මාර්ක් වල මිනිස්සු පෙළපාලි ගියා. බදු පහළ දැම්මා. සමාජවාදී ප්‍රතිපත්ති වැඩි වෙද්දී රටේ දියුණුව අඩුවෙද්දී ඩෙන්මාර්ක් වැසියන්ට ඒ වැරදි ප්‍රතිපත්ති වලින් අයින් වෙන ආණ්ඩුවක් ලැබෙනවා, හැමදාම එකම ප්‍රතිපත්තියේ ඉන්න ලංකාවේ වගේ නෙමෙයි.

ඩෙන්මාර්ක් කියන්නෙ ව්‍යාපාර සඳහා වඩාත්ම අඩු රෙගුලාසි ඇති රටක්. පෞද්ගලික දේපල අයිතිය ආරක්ෂා කරන රටක්. ඒ දෙක විතරක් වුණත් ඇති රටක් දියුණු වෙන්න, ඒත් මේ අය විසින් උත්කර්ෂවත් කරලා ලියන්නෙ උපයන ලද ධනය නැවත බෙදා හරින ක්‍රම ගැනයි.

වැරැද්ද අන්න එතනයි.

“මොකද ලංකාවෙ අපි හුඟ දෙනෙක් හිතන්නෙ එහෙම සමාජක්‍රමයක් ප්‍රායෝගික නැහැ කියල…”

මෙසේ අගයන සමාජ ක්‍රමය කුමක් ද?

එය ධනවාදී ආර්ථික ක්‍රමයක් මත ගොඩනැඟී ඇති සමාජ ක්‍රමයක්. 2016 දී හාවඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ දේශනයක දී එවක අගමැති ලාස් ලුකෙ රස්මුසන් මෙසේ කියා සිටියේය:
“මම දන්නවා සමහර අය නෝර්ඩික් ආකෘතිය යම් ආකාරයක සමාජවාදයක් හැටියට පෙන්වන බව. මම කැමතියි එක දෙයක් පැහැදිලි කරන්න. ඩෙන්මාර්ක් කියන්නෙ සමාජවාදී සැලසුම්ගත ආර්ථිකයකින් බෙහෙවින් ඈතක තියෙන්නක්. ඩෙන්මාර්ක් කියන්නෙ වෙළඳපොල ආර්ථිකයක්.”

“ඩෙන්මාකයට කිසිම ස්වභාවික සම්පතක් නැහැ…”

ඛනිජ තෙල්, ස්වභාවික ගෑස්, වැලි කැට, වැලි, හුණු ගල්, රටහුණු, මැටි සහ ලුනු ඩෙන්මාර්ක් රටේ ඇති ස්වභාවික සම්පත් අතර වෙති. ඩෙන්මාර්ක් සමාගම් මෙන්ම විශාල ජාත්‍යන්තර සමාගම් විසින් ද මේ ස්වභාවික සම්පත් කැනීම් කටයුතු කරති. ඩෙන්මාර්ක් හි උතුරු මුහුදේ (North Sea) ඇති ඩේනිෂ් ඛනිජ තෙල් නිධි වලින් වසරකට බොර තෙල් ලීටර් බිලියන 10 ක් පමණ කැනීම් සිද්ධ වේ. එයින් ඩෙන්මාර්ක් රට තෙල් වලින් ස්වයංපූරිත වෙති. ජාත්‍යන්තර වශයෙන් සලකද්දී ඔවුන්ගේ අපනයන ප්‍රමාණය ඉතා අල්ප වීම හේතුවෙන් තෙල් අපනයනකරුවෙක් හැටියට එරට සැලකෙන්නේ නැත.

ඩෙන්මාර්ක් හි ඇති බොහෝ පැට්‍රල් ෂෙඩ් ජාත්‍යන්තර කොම්පැණි වලට අයත් වෙති. ඒත් පැට්‍රෝලියම් නිෂ්පාදන ඩෙන්මාර්ක් තුළ අලෙවි කරන OK amba හට රට ඇතුළත පැට්‍රල් ෂෙඩ් 680 කට වැඩි සංඛ්‍යාවක් අයිතියි. බන්කර් ශිපින් (bunker shipping) කියා හැඳින්වෙන වෙළඳාම, එනම් නැව් කර්මාන්තය සඳහා තෙල් අලෙවිය ද ඩෙන්මාර්ක් රටේ ප්‍රධාන ව්‍යාපාරයකි. යුනයිටඩ් ශිපින් ඇන්ඩ් ට්‍රේඩිං කොම්පැණිය වැනි සමාගම් පිරිවැටුම් අනුව ඩෙන්මාර්ක් හි විශාලතම කොම්පැණි 20 අතරට ද අයිතියි.

උතුරු මුහුදෙන් ලබාගන්නා ස්වභාවික ගෑස් (natural gas) නිසා ඩෙන්මාර්ක් රට එයින් ද ස්වයංපූරිත වෙති.

“රටේ හැම තැනම හරි පිලියෙවලට නඩත්තු කරල…”

වසර 125 ක් පුරා කාලයක සිට ඩෙන්මාර්ක් රට කිසිම පෞද්ගලික කොම්පැණියක් උවමනාවෙන්ම ජනසතු කර නැත. ඊට කලින් ජනසතු කරන ලද ඒවා කොතරම් අල්පයක් දැයි කිව්වොත් කිසිවෙක් ඒ ලැයිස්තුවක් පවා හදා නැත.

“…ඩෙන්මාක් ජාතිකයන් වෙලදාම් කරන්න තියෙන කැමැත්ත ඉතාම අඩුයි…”

පිටසක්වලින් ඇවිත් වෙන්නැති එහෙනම් රටේ 99% කට වැඩි වෙළඳාම් කටයුතු කරන්නෙ.

රටේ කැළෑ වලින් 2/3 ක් හැරෙන්නට නිෂ්පාදන අයිතිය (production ownership) මුළුමනින්ම පෞද්ගලික දේපල අයිතියේ පවතී. වෙළඳාම සහ මුල්‍ය සියයට 99% කට වැඩියෙන් ඇත්තේ පෞද්ගලික දේපල අයිතියේය, 2002 න් පසුව කුඩා පෞද්ගලික සමාගම් වැඩි වී ඇත. කර්මාන්ත ක්ෂේත්‍රය 99% කට වැඩියෙන් ඇත්තේ පෞද්ගලික දේපල අයිතියේය. සේවා ක්ෂේත්‍රය 99% කට වැඩියෙන් ඇත්තේ පෞද්ගලික දේපල අයිතියේය.

මත්පැන් පෙරීමේ මොනොපොලියක් 1923 සිට 1973 දක්වා එරට පැවතිණ. ඔවුන් එය මොනොපොලියක් යැයි දැක්වීම වසන් කළේ නැත, ආයතනයේ නම Danish Alcohol Monopoly විය. ඩේනිෂ් ‘ස්නැප්ස්’ වාසි වන ආකාරයෙන් මත්පැන් විකුණන බදු පනවන ලද්දා වුවත්, අපනයනය සඳහා බද්දක් කිසිවිටෙක නොවීය. 1973 දී මොනොපොලිය ඉවත් කරන ලද අතර බදු එක හා සමාන කරන ලදි. ඩේනිෂ් මත්පැන් මොනොපොලියේ ඉස්කාගාරය ස්වීඩිෂ් රාජ්‍යයේ මත්පැන් මොනොපොලිය වෙතට විකුණා දැමිණ.

“හැම කෙනෙකුටම අමතන්නෙ මුල් නමින් පමණයි. නොදන්න නොහදුනන කෙනෙකුට පවා ලිපි ශීර්ෂයක අමතන්නෙ ආදරණීය….ඊළඟට මුල් නම..පමණයි.”

ඔබ නැතිව ඔයා කියන “du” යොදා ගත්තත්, ඩේනිෂ් අය පළමු වතාවට ලියුමක් හෝ ඊ මේල් එකක් යවද්දී ආදරණීය ලාස් කියල ලියන්නෙ නැහැ. ආදරණීය ලාස් ලූකෙ රස්මුසන් කියල මුල් නම, මැද නම සහ වාසගම ඔක්කොම සහිතවයි ලියන්නෙ. ව්‍යාපාරික කටයුතු කරන අය ඒ.

“මිනිසුන් මේ බදු ගෙවන්නෙ ඉතාම සතුටින්.”

1960 ගණන් තරම් කාලයේ දී පවා ඩෙන්මාර්ක් වල බදු ආදායම එරට දළ ජාතික නිෂ්පාදිතයෙන් සියයට 25 ක් පමණයි. ඒ කියන්නෙ අනෙකුත් සංවර්ධිත රටවල් වලට වඩා වැඩි වෙනසක් නැහැ.

1972 දී පාර්ලිමේන්තුවට ඇතුල් වෙන්නට සමත් වන අලුත්ම අලුත් පක්ෂය වහාම ඩෙන්මාර්ක් වල දෙවැනි විශාලතම දේශපාලන පක්ෂය වූයේ ඇයි දන්නවාද? ආදායම් බද්ද සම්පූර්ණයෙන් ඉවත් කිරීම ඇතුළු බදු කපා දැමීම වෙනුවෙන් පෙනී සිටින Fremskridtspartiet පක්ෂය. ඒත් පක්ෂයට බදු ගැන අමතක වෙලා වෙන සමාජ අර්බූද ඇදලා ගන්නවා, පක්ෂයේ ජනප්‍රියත්වය බහිනවා.

ඩෙන්මාර්ක් වල ගොවීන් 5,000 ක් 1979 දෙසැම්බර් මාසයේ කෝපන්හේගන් සහ තවත් නගර 11 ක ඔවුන්ගේ ධාන්‍ය අස්වැන්නට පනවන්න යන 0.11% ක windfall බද්දකට එරෙහිව විරෝධය පාන්න එකතු වෙන්නෙ මාර්ග තදබදයක් ඇති කරමින්. උද්ඝෝෂණයෙන් පසුව ආණ්ඩුව බද්ද 0.07% දක්වා අඩු කරනවා.

ධන වස්තු බද්ද (wealth tax) පැනවෙන්නෙ පුද්ගලයෙකුගේ මුළු ආදායමට, නැත්නම් මුළු වත්කම් වල වෙළඳපොල අගයෙන් එයාගේ වගකීම් අඩු කරල. ධන වස්තු මොනවද කියල නිර්වචනය කරන ආකාරය අනුව බද්ද නිර්වචනය කරන්න හැකියාව ලැබෙනව. ඩෙන්මාර්ක් සමාජවාදී පැත්තට බරවෙච්ච කාලයේ, රටේ අනෙක් අයට සාපේක්ෂව 98% කට වඩා ඉහළ ධන වස්තු ඇති අයට ධන වස්තු බද්දක් පැනවිලා තිබුණ. එයින් හටගත් හානිකර ඵලවිපාක දකින්නට ලැබෙද්දී 1997 දී මේකට දැඩි විරෝධයක් එල්ල වෙනව. 1980 ගණන් දක්වා ඒ 2% ක ඉහළම ධනවතුන්ගේ ධන වස්තු සඳහා 2.2% ක් ආන්තික බද්දක් තියනව. 1989 වෙද්දී බද්ද 1% ක් දක්වා අඩු කරනව. 1997 දී ඒ බද්ද මුලෝත්පාටනය කරලා දානව.

සමාජයේ ශ්‍රමය වෙහෙසන සෑම අයෙක්ම එකා හා සමාන වූ සතුටකින් බදු ගෙවනවා කියල හිතන් ඉන්න අය ඒත් ලෝකෙ බොහොමයි.

“ඉතා ගුණාත්මක නොමිලේ ලැබෙන සෞඛ්‍ය සේවය..”

2006 සිට 2016 දක්වා අතර කාලයේ පෞද්ගලික සෞඛ්‍ය රක්ෂණ වලින් සිටින අයගේ ප්‍රමාණය 22% ක් දක්වා වර්ධනය වූණා. ඩෙන්මාර්ක් තුළ අමතර (complementary) රක්ෂණ ලබාගන්න පුලුවන්, රජයේ ක්‍රමය හරහා නොමිලේ නොලැබෙන දන්ත සහ ඇස් සඳහා වූ සේවාවන් ඇතුළුව මුළුමනින්ම ගෙවන්නෙ නැති දේවල් සඳහා.

නොමිලේ සපයන සෞඛ්‍ය සේවා සඳහා බලාගෙන ඉන්නට සිද්ධ වෙන එක ගැන ගොඩක් අය කතා කරන්නෙ නැහැ. 2007 දී ඩෙන්මාර්ක් ආණ්ඩුවට වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර ලැබීම සඳහා බලාගෙන සිටින්නට සිද්ධ වෙන කාලය මාසයක් පමණක් වෙනවා යැයි සහතිකයක් දෙන්නට සිද්ධ වුණා. 2009 දී කළ විමර්ශනයකින් හෙළි වූයේ බාගයකට ආසන්න ඩේනිෂ් වැසියන් අනවශ්‍ය තරම් දීර්ඝ කාලයක් තම වාරය එන තෙක් බලාගෙන ඉන්නට සිද්ධ වීම ගැන අප්‍රසාදය දැක්වූ බවයි.

“පෞද්ගලික නොවූ පාසැල්,…”

2019 වසරේ මිලියන 5.8 ක් ජීවත්වන ඩෙන්මාර්ක් වල පෞද්ගලික පාසැල් 556 ක් තියෙනව. මිලියන 21.8 ක් ජීවත්වන ලංකාවේ පෞද්ගලික පාසැල් තියෙන්නෙ 98 යි. ඒ ගැන ඒ ඇති.

“ඩෙන්මාකයේ…ඇඳුම් පැලදුම් වලට කිසිම තත්වයක් නොදීම..”

ඩෙන්මාර්ක් වැසියන් වසරකට ඇඳුම් සඳහා ඩොලර් බිලියන 4.7 ක් වැය කරනවා. සපත්තු සඳහා ඩොලර් බිලියන 1.2 ක් වැය කරනවා. කෝපන්හේගන් වල ෆැෂන් සතියක් ද පැවැත්වෙනවා. ඩෙන්මාර්ක් වල රෙදිපිළි කර්මාන්තය ඈත කාලයක සිට පැවතෙන්නක්. ලංකාවේ වගේ පිටරටින් රෙදි ගෙන්වන්න තහනම් රටක් නෙමෙයි. ඒ නිසා රෙදි සහ ඇඳුම් පිටරට පටවන එක ඔවුන්ගේ හතරවැනි විශාලතම අපනයනය වුනත්, රටට රෙදි ගෙන්වීමට වඩාත්ම පහසු යුරෝපීය රටක්. ආනයන බාධක සහ නීති ලිහිල් නිසා ඉන්දියාවේ අපනයනකරුවන් මෙය යුරෝපීය ටෙස්ට් මාකට් එකක් හැටියට යොදාගන්නවා. 2006 දී එළිමහනේ සිටිය දී අඳින ඇඳුම් ආනයන කරන යුරෝපීය රටවල් අතරින් නව වැනි විශාලතම රට වූයේ ඩෙන්මාර්ක්.

මෙයා ලියන එක බෙදාගත්තු තැනක ඩෙන්මාර්ක් වල මින්ක් සත්තු මරා දාපු හැටි ගැනත් බෙදාගෙන තිබුණ. ඩෙන්මාර්ක් කියන්නෙ ලෝකයේ මින්ක් සත්ව ලොම් නිෂ්පාදනය කරන දෙවැනි විශාලතම රට. ඒ වගේම අමු සත්ව හම් අපනයනය කරන විශාලතම රට. මින්ක් සත්ව පාලනයෙන් 2015 දී DKK බිලියන 11 ක් උපයාගෙන තියනව. ඩෙන්මාර්ක් වල සත්ව ලොම් සඳහා සතුන් ඇති දැඩි කරන පූර්ණ කාලීන ගොවිපොලවල් 1,350 ක් ද, කුඩා පරිමානයේ ගොවිපොලවල් 1,500 ක් ද තියෙනවා. මින්ක් සත්ව පාලනයේ සේවය කරන 4,300 ක ජනතාවක් සිටිනවා. 2010 සිට 2015 දක්වා කාලයේ දී මින්ක් සත්ව ලොම් ඇති හම (pelt කියන්නෙ) මිලියන 14 ක සිට මිලියන 18 ක් දක්වා පමණ වැඩිවෙනවා. ඔව්, බදු නිසා ලැබෙන වාසි ගැන කියද්දී සමහර සමාජවාදීන් කැමති නැහැ මෙවැනි ව්‍යාපාර වලින් ලැබෙන බදු නිසා තමන්ගේ ජීවිතයේ සමෘද්ධියට හේතු වූවා කියල කියන්න.

“වැඩිහිටි බොහෝ කාන්තාවන් කිසිම මේකප් භාවිතයක් නැහැ…”

හැරී කුමරු හා විවාහ වූ මේගන් මාකල් මේකප් දාන්නෙ නැහැ කියල හිතපු අයත් හිටියනෙ. දාලා නැති ගානට මේකප් දාන එක අඩු වැයකින් කරන්න පුලුවන් කියල හිතන අයත් ඉන්නවා.

“මෙහි සමාජ විද්‍යාඥයන් කියන විදියට ඔවුන් බයම රටේ පෝසතුන් වැඩි වෙනවට..හරියට ඇමෙරිකාව වගේ වෙනවට..පෝසතුන් වැඩි වෙද්දි සමාජ පරතරයක් ඇතිවෙනව..පෝසතුන් පහල පන්තිය ගැන බයෙන් සැකෙන් බලනව..එතකොට පහල පන්තියෙ ඇතිවන ආත්ම අභිමානය හීන වීම නිසා ඔවුන් වැරදි කරන්න බය නැති වෙනව..මොකද වැරදි නොකරත් වපර ඇහින් බලද්දි ඔවුන්ට රකින්න අභිමානයක් නැති නිසා…”

මිලියන 5.8 ක් ජීවත්වන කුඩා රටක් වුවත්, ඩෙන්මාර්ක් හි ඉන්න පෝසතුන්ට ඩොලර් බිලියන 8 ක වත්කමක් ඇති Anders Holch Povlsen, බිලියන 6.2 ක් ඇති Niels Peter Louis-Hansen, බිලියන 4.7 ක් ඇති Kjeld Kirk Kristian සහ Sofie සහ තෝමස් යන ලෙගෝ කොම්පැණියෙ අයිතිකරුවන් බිලියන 4.7 ක් බැගින්, Lars Larsen ට බිලියන 4.5 ක්, Martin Møller Nielsen ට බිලියන 1.6 ක් ද, බිලියන 1 ක වත්කමක් බැගින් ඇති Anna සහ Andre Kasprzak ඇතුළත්.

හොඳ වේලාවට සමාජ විද්‍යාඥයන් බය වුනාට ඩෙන්මාර්කයේ වෙළඳාමට නිදහස දේශපාලනඥයන් විසින් අවුරලා දාලා නැත්තෙ!

ටොක්විල් ලියූ “ඇමෙරිකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය” අදටත් ගැලපෙන පොතක්

Posted in Uncategorized by arunishapiro on ජනවාරි 14, 2021

ඇලෙක්සිස් ද ටොක්විල් (Alexis de Tocqueville) ඇමෙරිකාවට ආවේ මේ අලුත් ජනරජය යහතින් ඉන්නේ කෙසේදැයි කියා සොයා බලන්නටයි. ඒ “සමානාත්මතාවය” සඳහා යුරෝපීයයන්, විශේෂයෙන්ම ප්‍රංශ වැසියන් ගත් වෑයම් මහත් බාධක වලට මුහුණ පාමින් සිටින ලද කාලයකයි. ටොක්විල්ගේ පියා මහේස්ත්‍රාත්වරයෙක් හැටියටත් පසුව ප්‍රංශ ආණ්ඩුවේ පරිපාලකයෙක් හැටියටත් සේවය කර දේශපාලන වාතාවරණය වෙනස් වීම නිසා මරණ දඬුවමෙන් නූලෙන් බේරෙන්නට සමත් වූවෙකි. ටොක්විල් ඇමෙරිකාවට එන්නේ ද ප්‍රංශයේ ජූලි විප්ලවයෙන් පසුව ඇති වූ දේශපාලන වෙනසක් තුළින් පළිගැනීම් වලට මුහුණ දෙන්නට සිද්ධ වේ යැයි දකිද්දීය.

ටොක්විල් සහ ඔහුගේ මිතුරෙක් සහ එකට වැඩ කරන සගයෙක් වූ ගස්ටාව් ඩ බෝමොන්ට් (Gustave de Beaumont) 1831 මැයි මාසයේ දී ප්‍රංශ රජය විසින් ඇමෙරිකාවට එවන ලද්දේ එකල වඩාත්ම මානුෂීය ලෙසින් සැලකෙන ලද සිරබන්ධනාගාර පද්ධතිය ගැන තතු සොයා බලන්නටයි. ඒත් දේශපාලන පෙරළිය නිසා ඔවුන්ගේ මාස නවයක තතු ගවේෂණයේ බරපැන ඔවුන්ට පෞද්ගලිකවම දරාගන්නට සිද්ධ වූහ.

ඇමෙරිකන් අත්හදා බැලීම සැබැවින්ම සාර්ථක වේදැයි එවක සැක කළ ලෝක වාසීන් අතරට ටොක්විල් ද වැටී සිටියේය. ඔහුගේ මූලික ප්‍රශ්නය වූයේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පැවතේවිදැයි කියායි. රාජාණ්ඩුවාදය සහ වංශවත්වාදය සදහටම තුරන් කර දමන්නට ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට හැකිවේදැයි කියායි. ඒවා ඉවත් කර දැමුවාට පසුව වෙනත් ප්‍රජාපීඩක ක්‍රමයකට හසු නොවී, බලය අල්පයකගේ අත පැවතීම අවසන් වේදැයි කියායි.

සමාජයක් පාලනය කරන බලය යොදා ගැනීම සඳහා මේ තාක් ලෝකයේ පවතින ලද ක්‍රම සියල්ලෙන්ම ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය අහලකට හෝ එන්නට සමත් වෙනත් සුදුසු ක්‍රමයක් නැති බව මෙතෙක් ඉතිහාසය ඔප්පු කර ඇත. අපි රෝම ප්‍රජාපීඩකයන්ගේ, ජෝසෆ් ස්ටාලින්ගේ ඒකාධිපතිවාදයේ සහ ඇඩොල්ෆ් හිට්ලර්ගේ නාට්සිවාදයේ අඩුපාඩු කියවා ඇත්තෙමු. ඒත් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයේ අඩුපාඩු ගැන මනා විස්තරයක් ඉදිරිපත් කරන ඇලෙක්සිස් ද ටොක්විල්ගේ “ඇමෙරිකාවේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය” (Democracy in America) ගැන යාන්තමින් හෝ සිංහලෙන් කියවන්නට අවස්ථාවක් පෑදුනා නම් එය ලැබී ඇත්තේ මෙම බ්ලොග් එකෙන් පමණි.

ඉතිහාසයක් වෙනස් කර ඉදිරිපත් කළ පමණින් ඉතිහාසය වෙනස් නොවේ. එවිට සිද්ධ වෙන්නේ ඉතිහාසය යැයි කියා අපි දැන සිටින තොරතුරු වෙනස් වීම පමණකි. ඉතිහාසය සිද්ධ වූවකි, ඒ ගැන වෙනස් විදියකින් ලියන්නට හැකියි, ඒත් එය වෙනස් කරන්නට නොහැකියි.

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය කුමක්දැයි කියා පහදා ගන්නට ටොක්විල් ගියේ පුරවැසියන් වෙතටයි. නිව් යෝර්ක් සහ බොස්ටන් නම් එවක ජනාකීර්ණ නගර වලට මෙන්ම ඔහු නිව් ඕර්ලීන්ස්, ඩීට්‍රොයිට්, මෙම්ෆිස් වැනි කුඩා නගර කරා ද ගමන් කළේය. රටේ තොරතුරු වැඩියෙන්ම දැන සිටිනවා යැයි ඔහු සලකන ලද මිනිසුන් සමඟ විස්තරාත්මක සාකච්ඡා සමඟ ඔහු සොයා ගත හැකි වූ (ඔව්, එය අලුත් ජනරජයක් නිසා) අල්ප ඵෙතිහාසික වාර්තා පිරික්සා බැලීය.

වයස විසිහයක වූ ටොක්විල් අවුරුදු පහක පරතරයක් ගනිමින් වෙළුම් දෙකකින් සිය සොයා ගැනීම් ලොවට ඉදිරිපත් කළේ වයසට වඩා පරිනත දාර්ශනික විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කරමිනි.

මහා බ්‍රිතාන්‍යයෙන් ස්වාධීනත්වය ලබාගැනීමට නිසි ලෙසින් නොවූ නැත්නම් අපහැදිලිව නිර්වචනය වූ තණ්හාවකින් නොව, විප්ලවය සිද්ධ වූයේ නිදහස සඳහා වැඩි කැමත්තක් ඇති බව ගැන තීක්ෂණ බුද්ධියකින් වටහා ගැනීමේ ප්‍රතිඵලයක් නිසා යැයි ටොක්විල් අදහස් දැක්වීය.

බහුතරයගේ තීරණ බලාත්මක කරන්නට පුරුද්දක් ඇති කර ගැනීම රටේ ව්‍යවස්ථාව විසින් නොසලකා හැරීම ගැන ඔහු අදහස් දැක්වීය.

නිසි සුපරීක්ෂාවෙන් සිටින අධිකාරියක් පුරවැසියා යන මාර්ගයේ ඇති සියළු අනතුරුදායක තත්වයන් මඟ හරින්නට සමත් වුවත්, එම අධිකාරිය විසින්ම පුරවැසියාගේ නිදහසේ සහ ජීවිතයේ පරම ස්වාමියා වෙන්නේ නම් එයින් පුද්ගලයාට ඇති වාසිය ඉතාමත් සුළු බව ගැන ද ඔහු අදහස් දැක්වීය.

රජ කරන නිදහස කොතරම් වැඩිදැයි කියා නොව, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සමාජයක දී පුද්ගලයා බිය විය යුත්තේ ප්‍රජාපීඩකත්වයට එරෙහිව කොතරම් සුළු ආරක්ෂාවක් ඇත්තේදැයි ගැන බව ඔහු අදහස් දැක්වීය. එයට ලැබී ඇති දේශපාලන බලතලයෙන් ඔබ්බට යම් ආණ්ඩුවක් පිවිසෙන්නේ ද, එවිට එවැන්නක් ප්‍රජාපීඩකයෙක් බවට හැරෙනවා යැයි ඔහු අදහස් දැක්වීය.

ඒකීය පුද්ගල නිදහස ආරක්ෂා කිරීම රජයට පැවරීමෙන් පමණක් සෑහීමට පත් වී නොසිටිය යුතු බව ගැන ටොක්විල් අදහස් දැක්වීය.

ජනප්‍රියත්වය සමඟ ජනතාවගේ අයිතීන් සමඟ ගැටුම් ඇතිවීම අත්වැල් බැඳ ගැනීම සිද්ධ වේ යැයි කියාත්, ප්‍රජාපීඩකත්වයට රහසින් ගැතිකම් සිදුවීම නිදහසට ඇති ළැදියාවේ නාමයෙන් සිද්ධ වේ යැයි කියාත් ඔහු අදහස් දැක්වීය.

ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින්නා එහි වාසි මෙන්ම අවාසි ගැන ද දැන සිටිය යුත්තෙකි. ටොක්විල්ගේ පොත එයට කදිම ප්‍රවේශයකි.

නික්ම යන ජනාධිපතිවරයාගේ පාක්ෂිකයන් ප්‍රිය කරන ලද පාලර් ඇප් සඳහා සියළු ඉඩකඩ අවහිර කරන ලද සමාගම් අතර සිටින, එසේම ජනාධිපතිවරයාගේ ට්විටර් ගිණුම සමඟ ඇමෙරිකන් පුරවැසියන් මහත් සංඛ්‍යාවකගේ ගිණුම් වසා දැමූ ටිවිටර් සමාගම වෙතින් වැඩි දිනක් නොගිහින් මෙම පණිවිඩය නිකුත් විය:
“උගන්ඩාවේ මැතිවරණය ළඟ එද්දී අපිට ඇහෙන්නේ සමාජ මාධ්‍ය සහ පණිවිඩ බෙදා ගන්නා ඇප් බ්ලොක් කරන්න යැයි අන්තර්ජාල පහසුකම් සපයන අයට නියෝග ලැබෙන වාර්තා ගැනයි.
අන්තර්ජාලය වසා දැමීම අපි තරයේ හෙළා දකිමු — ඒවා දැඩිසේ හානිකර වෙති, මූලික මානුෂීය අයිතීන් උල්ලංඝණය කරති සහ විවෘත අන්තර්ජාලයේ මූලධර්ම උල්ලංඝණය කරති.”

අද ඇමෙරිකන් ඉතිහාසය වෙනස් කර ඉදිරිපත් කරන වෑයම් සහ දෙබිඩි පිළිවෙත් හැම අතකින්ම දකින්නට ලැබේ. සිද්ධ වූයේ කුමක්දැයි කියා තොරතුරු බෙදා ගැනීමට රජය මෙන්ම පෞද්ගලික සමාගම් විසින් ද බාධක පනවා ඇත. බහුතරය යැයි කියාගන්නා පිරිස සැබැවින්ම බහුතරය වෙනවා නම් එවැනි උප්පරවැට්ටි යොදා ගැනීමේ අවශ්‍යතාවයක් නැත.

ගෙවී යන්නේ කුතුහලය මහත් සෙයින් වැඩිකරන කාලයකි.

නීති විරෝධීව කොංග්‍රසයට කඩා පැනීම් මධ්‍යයයේ ජෝ බයිඩන් ජනාධිපති වෙයි

Posted in Uncategorized by arunishapiro on ජනවාරි 7, 2021

සාමකාමී උද්ඝෝෂණ වෙනුවට පෞද්ගලික දේපල සුනුවිසුණු කරන විරෝධතා පසුගිය අවුරුද්ද පුරා ඇමෙරිකාවේ දකින්නට ලැබුණි. මිනිස් ජීවිත අහිමි වූහ. කොංග්‍රසය විසින් ජනාධිපතිවරණයේ ප්‍රාන්ත ගෙනෙන දිස්ත්‍රික්ක ඡන්ද සම්මත කරන දිනයේ දකින්නට ලැබුණේ සාමකාමීව බලය ඊ ළඟට පත්වෙන්නාට මාරු වීම වළක්වන්නට සහ පොදු දේපල හානි කරන්නට කඩා වැදෙන ලද පිරිසකි. මිනිස් ජීවිත අහිමි වූහ. ඒ පිරිස් දෙකම තුළ එකම කල්ලියක අයත් යැයි කියන ඡයාරූප බෙදා හරින ලද අය ට්විටර් වෙතින් දකින්නට ලැබුණි. ඒත්, ඒ ගැන සැබෑ තතු අපිට කවදා දැනගන්නට ලැබේවිදැයි කියන්නට නොහැකියි. එසේම ජනාධිපතිවරණයේ කොපමණ නීති විරෝධී කටයුතු සිද්ධ වූවාදැයි කියාත් දැනගන්නට සෑහෙන කාලයක් යනු ඇත.

ඇමෙරිකාවේ උප ජනාධිපති වීමේ හැකියාව ලැබෙන්නේ ජනාධිපතිවරයා හැටියට තරඟ කරන්නට වැඩි ඡන්ද දිනාගන්නට සමත් වූවා විසින් කරන තෝරා ගැනීමක් අනුවයි. හමේ පාට වැදගත් නොවූ කාලයේ දී, බොහෝ විට තෝරා ගැනුණේ ජනාධිපති අපේක්ෂකයාගේ අඩුපාඩුවක් පියවන්නට හෝ වැඩි අගයක් එකතු කරන්නට සමත් වන අයෙකි. කිසිදා ඡන්දයකින් තෝරා පත් වෙන නිලතලයක් උසුලා නැති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් තෝරා ගත්තේ ඉන්දියෑනා ප්‍රාන්තයේ ආණ්ඩුකාර තනතුර දැරූ මයික් පෙන්ස්. එයින් අගයක් ද ඊට අමතරව පෙන්ස් සමඟ ක්‍රිස්තියානි ආගම් අදහන අයගේ ඡන්ද ලබාගන්නා අඩුපාඩුව පියවා ගන්නට ද ට්‍රම්ප් සමත් විය.

ඇමෙරිකන් ව්‍යවස්ථාව නැවත වතාවක් ව්‍යාකූල තත්වයන් සමනය කරන්නට සමත් වූ බව පෙනී ගියේය. උප ජනාධිපති මයික් පෙන්ස් විසින් තම බලය ව්‍යවස්ථානුකූලව හසුරවමින් ට්‍රම්ප් ජනාධිපතිවරයාගේ ඉල්ලීම නොසලකා හැර ප්‍රාන්ත අයිතීන් ආරක්ෂා කරමින් ජෝ බයිඩන් ඊ ළඟ ජනාධිපතිවරයා යැයි සම්මතය ගෙනෙන්නට කොංග්‍රසයට සහාය වූයේය.

දේශපාලනයේ නියැළෙන ඕනෑම අයෙක්ගේ මූලික අභිප්‍රාය තම බලය තවත් වැඩි කර ගැනීමයි. ට්‍රම්ප් ඉවත් කර ගැනීමත් සමඟ ඇතිවෙන නායකත්ව තනතුර සඳහා තරඟය තුළ ඊයේ කාලගෝට්ටියේ දී රිපබ්ලිකන් පක්ෂයේ කැපී පෙනෙන ලද දෙදෙනෙකි. මයික් පෙන්ස් ට්‍රම්ප් නොවන රිපබ්ලිකන් පාක්ෂිකයන් හා එකතු වීමට සමත් වූයේය. ටෙඩ් කෲස් ට්‍රම්ප් රිපබ්ලිකන් පාක්ෂිකයන්ගේ ප්‍රසාදය තව දුරටත් තබාගත් අය ලෙසින් ඉස්මතු වූයේය. උද්ඝෝෂණයට පෙර පැවති රැස්ව සිටි මහා ජනකායක් අමතා කතා කළ ට්‍රම්ප් ජනාධිපතිවරයා දුර්වල අපේක්ෂකයන් ඉවත් කරමින් නුදුරු අතරමැද මැතිවරණ වල දී රිපබ්ලිකන් පක්ෂය හැඩ ගසන ආකාරයක් ගැන කියා සිටියේය. ඒත් රැස්වීමෙන් අනතුරුව දිග හැරෙන තත්වයන් අනුව එයට එකතුවෙන පක්ෂයේ අය කොතරම් වේදැයි කියත නොහැකියි.

නාට්‍යමය ආකාරයෙන් දිග හැරෙන දේවල් අවසානයේ දී අහිතකර ලෙසින් බලපාන්නේ වේදිකා මත බෙරිහන් දෙන අයට නොවේ. වොෂිංටන් ඩී.සී. පොලීසිය විසින් වෙඩි තැබීම නිසා මිය ගිය නීති කැඩූ අය, පසුගිය වසරේ පෞද්ගලික දේපල හානි කරන්නට යද්දී පොලීසියෙන් වෙඩි තැබීම නිසා මිය ගිය අතරින් වෙනස් නොවෙති. ව්‍යවස්ථාව, නීතිය සහ විනය සැමවිටම ආරක්ෂා කරගත යුතු වෙති.

නව වසර කොහොමටත් සුබයි

Posted in Uncategorized by arunishapiro on දෙසැම්බර් 31, 2020

කොතරම් අඳුරු කුරිරු කාල වකවාණු ලෝක ඉතිහාසයෙන් දකින්නට ලැබුණත්, ගෙවී යන සෑම වසරක දී ම පුද්ගලයාගේ සුවසෙත වැඩි වැඩියෙන් සලසා ගන්නට සියළු ලෝක ජනතාව සමත් වී සිටිති. රෝම අධිරාජ්‍යය හදන වෑයමේ පටන් මේ ගෙවී යන 2020 වසර දක්වා පුරවැසියන්ගේ යහපත සලසන්නට පෙනී සිටිනවා කියාගන්නා බහුතරය අතින් සිද්ධ වී තිබෙන්නේ එහි අනිත් පැත්තයි. තමන්ගේ සුවසෙත සලසා ගන්නට වැඩියෙන් සිත කය හා වචනය යොදවන ලද අය තමන්ගේ පමණක් නොව අනුන්ගේ ද සුවසෙත අතිශයෙන් වැඩි කරන්නට සමත් වූහ.

ලෝක ජනතාවක් දරීද්‍රතා මට්ටම් වලට යළිත් ඇද දමන ප්‍රතිපත්ති රැසක් බහුතරයගේ පක්ෂපාතීත්වයෙන් දකින්නට ලැබුණු වසර 2020 වූයේය.

බොරු විද්‍යාව අවියක් හැටියට යොදා ගැනිණ. කෝවිඩ්-19 දත්ත බෙදා හැරුණේ සහ ඒ හා සම්බන්ධ විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ වලට ඉඩ ලැබුනේ, එසේම විද්‍යාවේ නාමයෙන් අවිද්‍යාත්මක ප්‍රතිපත්ති හැදුනේ, සමස්ත ජනතාවගේ සුවසෙත ඉලක්ක කරගෙන නොවේ. පැහැදිලිවම ඒවා පාලන බලය වැඩි කර ගැනීමේ ඉලක්කයන් අනුව සිද්ධ වූ බව පෙනී යයි.

ලෝකයා දැනුවත් කරන්නට පෙනී සිටිනවා කියාගන්නා ජන මාධ්‍යයන් ද, ඉතිහාසයේ බොහෝ අවස්ථාවල දී මෙන්ම 2020 වසරේ දී ද, තම වගකීම් පැහැර හැරියහ.

ඒත්, ඒ සියල්ලම එසේ වුවත්, ඒකීය පුද්ගලයා තම සුවසෙත සලසා ගැනීම පිණිස කුමන හෝ මාර්ගයක් සොයා ගැනීමේ වෑයම අත්හැර නොදමන මිනිස් ස්වභාවය එලෙසින්ම ක්‍රියාත්මක විය.

ඒත්, ඒ සියල්ලම එසේ වුවත්, ආර්ථිකයක් ක්‍රියා කරන ආකාරය එලෙසින්ම ක්‍රියාත්මක විය. වාරණ, තහනම්, බාධක වැඩි වෙද්දී ඒ තැන් වලින් ඒවා අඩු තැන් බලා ශ්‍රමය වෙහෙසීමට නිදහස ඇති පුද්ගලයන් ඇදී ගියහ. තම ශ්‍රමය වැඩිම මිලට අලෙවි කරන්නට නිදහස නැති පුද්ගලයන් උන්හිටි තැන්වල අතරමං වූහ.

ඒත්, ඒ සියල්ලම එසේ වුවත්, ලාබයක් උපයන පරමාර්ථයෙන් විද්‍යාව, තාක්ෂණය, සහ ශ්‍රමය වෙහෙසීම යොදවන පෞද්ගලික ව්‍යාපාර වෛද්‍ය විද්‍යාවට හැම විටම කරන්නට හැකි වූ දැය ඉටු කළහ. රජයේ පාලනය හරහා දමා තිබුණ බාධක ඉවත් වෙද්දී රෝගය හඳුනාගෙන වසරක් ඇතුළත දී සාර්ථක එන්නතක් වෙළඳපොලට ගෙනෙන හැකියාව පෙන්වීම එලෙසින්ම ක්‍රියාත්මක විය.

ඒත්, ඒ සියල්ලම එසේ වුවත්, වෙළඳපොල යනු අවසානයේ දී පාරිභෝගිකයා විසින් කරන තෝරා ගැනීමක් යැයි නැවතත් ඔප්පු කිරීම එලෙසින්ම ක්‍රියාත්මක විය. රුසියාවේ පූටින් සිය දියණියට එන්නත දෙන ආකාරය ලෝක ජනතාවට බෙදා හැරියේය. චීනය තම එන්නත් ගැන නිතර ලෝකයා දැනුවත් කළේය. ඒත්, ඇමෙරිකන් මහජනතාවගේ බදු මුදල් වලින් මෙපමණ ප්‍රමාණයක් මිල දී ගෙන ඉක්මණින්ම ලැබිය යුතු අයට නොමිලේ බෙදනවා යැයි කියූ රජය එන්නතක් හදන්නට පෞද්ගලික ව්‍යාපාර වලට අභියෝගයක් කළ බැවින්, ලෝකයේ සල්ලි තියෙන රටවල් (ඒ කියන්නෙ වෙළඳාමට නිදහසක් වැඩියෙන් ඇති රටවල්) ඒ එන්නත මිල දී ගන්නට ඉදිරිපත් වූහ. ජනමාධ්‍ය සහ දේශපාලන ගැත්තන් එන්නත බෙදා හැරීම ගැන කුමක් ප්‍රචාරය කර හැරියත්, අද ඇමෙරිකාවේ ඈත පිටිසර ගම්වැසියන්ට පවා එන්නත නොමිලේ සහ මිල දී ගන්නට හැකියාව පෑදී ඇත.

ඒත්, ඒ සියල්ලම එසේ වුවත්, දිගින් දිගටම ජනතාවගේ සුවසෙත පිණිස වැඩ කරනවා යැයි පෙනී සිටින බහුතරය එහි අනිත් පැත්ත කරන වෑයම් අත්හරිනු නොමැත. ඊ ළඟ SARS-COV-2 වෛරසය අවියක් කර ගැනීම 2021 උදාවත් සමඟ පටන් ගැනෙනු නිසැකයි. ඒත් ඉතිහාසයෙන් අපි ඉගෙන ගත් යම් දැයක් ඇත්ද, එය අපිට කියන්නේ තමන්ගේ සුවසෙත සලසා ගන්නට වැඩියෙන් සිත කය හා වචනය යොදවන ලද අය තමන්ගේ පමණක් නොව අනුන්ගේ ද සුවසෙත අතිශයෙන් වැඩි කරන්නට 2021 වසරේ දී ද සමත් වන බවයි.

ඔබ තෝරාගන්නේ කුමක් ද?

පුරවැසියන්ගේ යහපත සලසන්නට පෙනී සිටිනවා යැයි කියාගත් අයෙක් වෙන්නද?

නැත්නම්

තමන්ගේ සුවසෙත සලසා ගන්නට වැඩියෙන් සිත කය හා වචනය යොදවන අයෙක් වෙන්න ද?

ඔබ සැමට සුබ නව වසරක් වේවා!

රෙදි හෝදපු ඉතිහාසය

Posted in Uncategorized by arunishapiro on දෙසැම්බර් 16, 2020

කිළිටි ඇඳුම් තනියම හෝදගන්න පටන් ගත්තෙ කොයි වයසේ දී ද කියල මට හරියටම මතක නැහැ. කිළිටි ඇඳුම් අරන් ගිහින් හෝදලා මැදලා පොට්ටනියක කරගහගෙන ආපහු ගේන අයව දැකීම හිමිහිට නැවතිලා ගියා. ඒ කාලේ තිබ්බ පාසැල් නිල ගවුම් දෙකෙන් එකක් අක්කට මදි නිසා මට දායාද වෙච්චි එකක්. එයා උසයි කෙට්ටුයි. මම මිටියි මහතයි. ගවුම් දෙකෙන් එකක් හැම තිස්සෙම වේලෙන්න දාලා තියෙන්නෙ. වැසි දවස් වල දී දවස පුරාම ඇතුළෙ වැලක වනලා තිබුණත් තෙතගතිය යන්නෙ නැහැ. මොන වර්ගයේ රෙදි ද, ගන්න පුළුවන් යාර කීය ද යනාදිය ආණ්ඩුව තීරණය කරපු කාලයක ළමා කාලය ගෙවිච්ච නිසා පාසැල් නිල ඇඳුම් තියා වැඩිය වෙන ගවුම් ලැබුනෙත් නැහැ. ඉතින් හෝදන්න කියල මහ ලොකුවට ඇඳුම් ගොඩක් තිබුනෙම නැහැ.

ගෙදර පිටිපස්සෙ තියන ළිඳෙන් වතුර ඇදලා තමයි කිළිටි ඇඳුම් හෝදලා දාන්නෙ. පුංචි ජනේල දෙකක් තියන ටයිල් දාපු බාත්රූම් එක ඇතුලේ ඉඳන් රෙදි හෝදනවට වඩා කුරුල්ලන්ගෙ සිංදු අහන ගමන් ඇඳුම් හෝදන එකට තමයි මම කැමති වුනේ. පුංචි කාලේ ඉඳන්ම මැදලා අඳින්න වෙච්ච ඇඳුම් වලින් ඈත්වෙලා ගියෙ ඒකට යන කාලේ වෙන දේකට ගන්න තිබිච්ච කැමැත්ත නිසාම වෙන්න ඕන. ලංකාවෙන් පිටවෙලා යනකම් ළිඳෙන් වතුර ඇදලා තමයි ඇඳුම් හේදුවේ. වැලක දාලා තමයි වේලගත්තෙ.

මම මේ ගැන හිතුවේ සාරා ස්කවයර් -Sarah Skwire විසින් රෙදි හෝදපු ඉතිහාසය ගැන ලියපු අගනා විස්තරය කියවද්දී. එයා රෙදි හෝදපු ඉතිහාසය ගැන හොයලා බලන්නෙ නිව් යෝර්ක් නගරයේ දශක අටක රෙදි වැල් දක්වන ඡායාරූප එකතුවක් ගැන ලියැවිච්ච බ්ලොග් සටහනක් දැකල.

1920 ගණන්වල දී ඇමෙරිකාවේ සාමාන්‍ය ගෘහණියක් සතියකට පැය 11.5 ක් ඇඳුම් හෝදන්නයි මදින්නයි වැය කරල තියනව. 1965 වෙද්දී ඒ කාලය පැය 7 කට වඩා අඩුවෙන් කරගන්නටත්, 2014 වෙද්දී සතියකට පැය එකහමාරකින් විතර කරගන්නත් ලැබෙනව.

ස්කවයර් සාහිත්‍ය පිළිබඳ මහාචාර්යවරියක්. කිවිඳියක්. පොත් කතුවරියක්. මේ ඡායාරූප බලද්දී ඇයගේ මතකයට නැඟෙන්නේ, වේලෙන්න දාපු රෙදි වැල් දර්ශනයත් සුළඟට රෙදි වැනෙන සද්දයත් මැද්දෙ නින්දෙන් අවදි වෙන හැටි ගැන රිචඩ් විල්බර් ගෙතූ කවියක්. රෙදි හෝදන දවස ‘හිමිදිරියේ දේවදූතයන් එළිබැස ඇති සේ’ යැයි ලියද්දී, නිදිමතෙන් එළියට එන උපැස් යුවළ නොමැති කවියාට මෙහෙම කියැවෙනවා යැයි ස්කවයර් අපිට කියනව:

“දිව්‍යලෝකය පෙනෙන මානයේ දැක්වෙන පැහැදිලි රැඟුම් ද,
ඉහළට නැඟෙන හුමාලය අස්සේ රෝස පාට දෑත් පමණක් ද,
ඔහ්, අපුල්ලන්ට රෙදි මිසෙක මිහිමත වෙනත් කිසිත් නොවේවා.”

අව්වට වේලෙන රෙදි දැකලා මතකයන් අවදි කරගැනීම හරි පහසුයි කියන ස්කවයර්, ඒ මතකය සහ එදා එය සත්‍යයෙන්ම කෙසේ වූයේ ද යන්න අතර කොච්චර සමීපත්වයක් ඇත්දැයි හිතල බලන්නට පාඨකයාව යොමු කරනව.

1913 දී වැඩකරන දුප්පතුන්ගේ දෛනික ශ්‍රමය පිළිබඳව, ලැම්බත් නම් ලන්ඩනය මැද්දේ වූ දිස්ත්‍රික්කයකින් ලැබෙන තොරතුරු දිහා බලන ඇය එහි රෙදි හේදීම ගැන කිසිත් සඳහනක් නැති බව දක්වනව. ඒ දිනය අනෙක් දවස් සියල්ලටම වඩා දුෂ්කර වූ නිසා සාමාන්‍ය දවසක් ගෙවන ආකාරය ලියද්දී ඒ රෙදි හෝදන දවස අඩංගු කරන්න එපා කියල ඒ කාන්තාවන් අධ්‍යයනයේ නිරීක්ෂකයන් ගෙන් ඉල්ලා තියෙනව.

නිව් යොර්ක් රෙදි වැල් ගැන තවත් නිරීක්ෂණයක් ස්කවයර්ගෙන් අපිට ලැබෙනව. මේ රෙදිවැල් වල බහුතරය සුදු පාටයි, යට ඇඳුම් සහ ඇඳ අතිරිලි යනාදිය. ඒ කියන්නේ පාට ඇඳුම්, විශේෂයෙන්ම උණුසුම් කබා ආදිය හෝදන්න ඇත්තේ වෙන දවසක, නිතරම නොවේ. වූල් තෙමුණාම හරි බරයි. රෙදි වැලක දාලා අව්වෙන් වේලගන්න දීර්ඝ කාලයක් යනව. අනෙක, මේ කාලයේ ගෙවල් රස්නෙන් තියාගත්තෙ ගල් අඟුරු වලින්. ඒ කියන්නෙ සුදු පාට රෙදි ඉක්මණින් කිළිටි වෙනව.

වැස්ස ඇද හැලෙද්දී ඉතින් මෙහෙම අව්වෙ සුළඟට පාවෙන රෙදිවැල් දකින්නත් නෑ. නිව් යෝර්ක් නගරයේ තට්ටු මහලක පිහිටන කුඩා වාසස්ථානයක තෙත රෙදිවැල් එල්ලෙද්දි මොන වගේ කවි ලියැවේවි ද කියල හිතන්නෙ.

තාක්ෂණයේ දියුණුව නිසා සිත සතුටින් පිනා යන රෙදි වැල් දර්ශන නැති වී ගියාට කාලේ නාස්තිය අඩු කරගෙන ඊට වඩා ඵලදායී වැඩක් කරගන්නට වගේම කොච්චර දුෂ්කර කර්තවයකින් ගැලවෙන්නට ඉඩක් ලැබිලා තියෙනවා ද කියලා හිතන්න ඕන යැයි අපිට ස්කවයර් පෙන්නලා දෙනව.

මටත් අඩු වයසෙන් මගේ දුව රෙදි හෝදන්න ඉගෙන ගත්ත. ඇඳුම් ටික මැෂින් එකට දාලා ගිහින් වෙන වැඩක් කරගෙන එද්දි රෙදි හේදිල. ආයේ වේලන්න දාලා ගිහින් තවත් වැඩ කරගෙන එද්දී ඔක්කොම වේලිල. ඔහොම ඉතිරි කරගන්න ලැබෙන කාලයෙන් අපි ගන්න ඵලදායී ප්‍රයෝජන, නැත්නම් ලෝකයට එකතු කරන අගය කුමක් ද අනුව තමයි ඉතින් මිනිස් වර්ගයාගේ දියුණුව තවත් ඉස්සහරට යන්නෙ.

පරීක්ෂණාත්මක සැලසුම් නිර්මාණය සහ වටහා ගැනීමේ අවදානම් පෙන්වන සංඥා

Posted in Uncategorized by arunishapiro on දෙසැම්බර් 9, 2020

මෙම සටහන මවිසින් 2013 මාර්තු 25 වැනිදා ලංකාවේ ඉන්ටෙනෙට් මඟින් පවත්වාගෙන ගිය සිංහල අධ්‍යාපන අඩවියක් සඳහා පරිවර්තනය කරන ලද්දකි. එම අඩවිය දැන් මට සොයාගත නොහැකි බැවින් මෙතැනට ගෙනාවෙමි.

විද්‍යාත්මක ක්‍රමයෙන් ඉෂ්ට කරන කාර්යා භාරය හඳුනා ගන්නට ක්‍රමවත් අධ්‍යාපනයක් ලබාගන්නට නොහැකි අයට, ඒ සම්බන්ධයෙන් ජීවිතයට අවශ්‍ය තොරතුරු සපයන්නට අවශ්‍ය මාධ්‍යවේදීන් ඔවුන්ගේ වගකීම් පැහැර හරිද්දී ජනතාවගේ සුවසෙත සඳහා අනෙක් අයට ඉදිරියට එන්නට සිද්ධ වේ.

Peter Norvig පරිගණක විද්‍යාඥයෙකි. ගූගල් කොම්පැණියේ හිටපු පර්යේෂණ අධ්‍යක්ෂකවරයාය. මේ ඔහු තවත් කිහිප දෙනෙකුගේ සහායෙන් සකස් කරන ලද ලිපියේ සිංහල අනුවාදයයි. අධ්‍යයන කටයුතුවල දී ව්‍යාපෘති කිරීම බහුලව සිද්ධ වෙන කාලයක ඒ සඳහා දත්ත/තොරතුරු එකතු කරද්දී වැදගත් කරුණු ගැන අවධානය යොමු කරන්නේ කෙසේදැයි මේ සටහන පෙන්වයි. එසේම විද්‍යාත්මක සහ විද්‍යාත්මක යැයි කියැවෙන ලිපි කියවද්දී දත්ත/තොරතුරු ගැන සඳහන් කරන ආකාරය නිරීක්ෂණයට ද මෙයින් යම් දැනුමක් ලැබේ.

යම් පරීක්ෂණාත්මක අධ්‍යයනයක් මෙසේ කියද්දී, “X පිරියම ලබා දුන් කණ්ඩයාම සැලකිය යුතු ලෙසින් අඩු රෝග මට්ටමක් දිස් කළේය (p=1%)”, බොහෝ දෙනෙක් එය වටහා ගන්නේ මේ හා සමාන අර්ථයකින් කියුවා සේ ය, එනම්, “X පිරියම කළොත් මට ලැබෙන රෝගය වැළඳීම වළක්වන ප්‍රස්ථාව 99% කි.” මේ රචනාව පැහැදිලි කරන්නේ මේ වාක්‍යය එක හා සමාන වෙන්නේ නැත්තේ මන්ද කියාය. එවැනි පර්යේෂණයක දී, පහත සියල්ල සිදුවිය හැකියි:

* X යනු එය කියා පාන අන්දමේ ඵලදායීත්වය අත්කර දෙන පිරියමකි.
* X යනු සමහර අයට පමණක් ඵලදායී වන, මම මේ පර්යේෂණයට හඳුනාගත නොහැකි ලෙසින් වෙනස් වූ අයෙක් නිසා මට එසේ ඵලදායී නොවන්නකි.
* X යනු ඵලදායී නැත, එය සසම්භාවී ප්‍රස්ථාවක් (random chance) නිසා ඵලදායී ලෙසින් පෙනී ගියා වූවක් පමණි.
* X යනු ඵලදායී නැත, එසේම පරීක්ෂකයන් ද/හෝ පර්යේෂණයේ ප්‍රතිඵල කියැවූ අය එහි ප්‍රතිඵල වැරදියට වටහා ගෙන එය ඵලදායී යැයි කියන ලදි.

මෙයින් කුමන භාව්‍යතාවය (possibility) සත්‍යය දැයි දැනගන්නට කිසිදු ක්‍රමයක් නැත. එහෙත් යම් පරීක්ෂණයක විශ්වාසනීයත්වය (credibility) දියාරු කරන අවදානම් දක්වන සංඥා ඇත. මෙහි පළමු කොටසේ දී අපි පරීක්ෂණාත්මක සැලසුම් නිර්මාණයක දී එයින් තොරතුරු ලබාගත නොහැකි බවක් ඇති කරන අවදානම් සංඥා සලකා බලමු. දෙවැනි කොටසේ දී පරීක්ෂණයක් වටහා ගැනීමේ දී ඇති අවදානම් සංඥා දිහා බලා ඒවායෙන් ප්‍රතිඵල කියවන අයට එයින් ලැබිය යුතු පමණට වඩා විශ්වාසනීය තත්වයක් දෙන හැටි ගැන සලකමු. මේවායෙන් එක අවදානම් සංඥාවක පැවතීම පමණක් නිසා අධ්‍යයනයක් අවලංගු නොවේ. සත්‍යය හා පිළිගත හැකි බැවින් යුතු අධ්‍යයන බොහොමයක් සසම්භාවී නොවන ලෙසින් සකස් වී තිබීම උදාහරණයක් ලෙස දැක්විය හැකියි. එහෙත් අවදානම් සංඥා වැඩි වැඩියෙන් දකින්නට හැකි නම් එවිට ඔබ වැඩි වැඩියෙන් සංශයවාදී (skeptical) විය යුතුය.

පළමු කොටස: පරීක්ෂණාත්මක සැලසුම් නිර්මාණයේ සාමාන්‍ය අවදානම් සංඥා

අවදානම් සංඥා D1: සසම්භාවී ලෙසින් පාලිත නැහැසුමක් (controlled trial) නොමැති වීම

වෛද්‍ය පිරියමක් අගැයුම් කිරීමක දී වඩාත්ම විශ්වාස කළ හැකි බව ලබා දෙන්නේ සසම්භාවි ලෙසින් පාලිත නැහැසුමකි. ඊට භාජනය වෙන ජනගහණය සසම්භාවී ලෙසින් බෙදා ඇත්තේ පිරියම ලබන පරීක්ෂණ කණ්ඩායමකට ද, පිරියම ලබන්නේ නැති පාලිත කණ්ඩයාමකට ද වේ.

පාලිත තත්වයන් වැදගත් ඔබට සාධාරණ සැසඳීමක් අවශ්‍ය නිසාය. අසාමාන්‍ය ලෙස නිරෝගී වූවෙක් පරීක්ෂමාන්‍යයෙක් (experimental subject) ලෙසින් තෝරා ගෙන පිරියම ලබා දෙන්නේ ද, එවිට ඔබට අසාමාන්‍ය ලෙසින් ධනාත්මක වූ ප්‍රතිඵල ලැබෙනු ඇත. එහෙත් එයින් ඔබට පිරියම ගැන වැඩිපුර දැයක් දැනගන්නට නොහැකියි. පාලිත කළ යුතු සියළු විචල්‍යයන් ගැන ඔබ සිතා බැලිය යුතුයි: උෂ්ණත්වය, පීඩනය, පරීක්ෂමාන්‍යයාගේ වයස, රෝග ඉතිහාසය යනාදිය දැනගෙන පරීක්ෂමාන්‍යයා සහ ඔබේ පාලිත ඒ විචල්‍යයන් අනුව තුලනයක් කළ යුතුයි. ඔබ හිතන්නට පුළුවනි ඔබට සමහර අවස්ථා වල දී, සාමාන්‍ය ජනගහණයේ දී, x% ක් D නම් රෝගයට ගොදුරු විය හැකි අයයි කියා, ඔවුන් සාමාන්‍යයෙන් y දින ගණනේ දී සුවය ලබනවා යැයි දන්නා නිසා යනාදී ඵෛතිහාසික අගැයුම් පාවිච්චියට ගත හැකියි කියා. එහෙත් එවැනි ඵෛතිහාසික දත්ත පාවිච්චිය අවදානමෙන් පිරි වූවකි. මන්ද ඔබේ පරීක්ෂකමාන්‍යයන් පිරිස හෝ ඔබේ පරීක්ෂණයන්හි කොන්දේසි තත්වයන් ඒ ඵෛතිහාසික තත්වයන් වෙතින් වෙනස් වෙන්නේ කෙසේදැයි කියා ඔබ නොදන්නා නිසාය. ඉතින් ඒ නිසා සත්‍ය පාලිත කණ්ඩායමක් හා පරික්ෂණ කණ්ඩායමක් යොදා ගැනීම වඩා ආරක්ෂිතය. නැතලී ඇන්ගියර් (Natalie Angier) උපුටන පරිදි ජාන විද්‍යාඥ ජෙරල්ඩ් ෆින්ක් (Gerald Fink) කියා ඇත්තේ මෙසේය: “විද්‍යාඥයෙක් ලෙස වූ මගේ ජීවිතයේ දී, මම වැඩියෙන්ම සිත් කරදර කරගන්නා කාරණය නම්, මොනවා ද නිසි පාලිතයන්? යන්නයි. පර්යේෂණ ලිපියක් ප්‍රකාශණයට යැව්වාම, සැකයෙන් පිරිලා ඉන්නෙ: මම ඒක කළා ද? මම නිසි පාලිතයන් භාවිතා කළා ද? කියායි.”

කොහොම ද පාලිත හා පර්යේෂණ කණ්ඩායම් අතර නිසි සමබරතාවයක් පවත්වා ගන්නේ? එක හොඳ ක්‍රමයක් තමයි සසම්භාවී ලෙසින් පරීක්ෂමාන්‍යයන් යොදා ගැනීම. සසම්භාවී ලෙසින් එක කණ්ඩායමකට හෝ අනෙක් කණ්ඩායමට ඔවුන්ව බෙදා එය කරන්නට හැකියි. පර්යේෂකයා විසින් පරීක්ෂමාන්‍යයන් මුණ ගැසීමෙන් පසුව එය කළ නොයුතුයි. මන්ද දැනුවත්ව හෝ නොදැනුවත්වම වඩා නිරෝගී අයව එක කණ්ඩායමකට දාන්නට පෙළඹෙන්නට ඉඩ තියෙන නිසා.

සමහර අවස්ථා වල දී, ඔබට පුලුවන් සියළුම පරීක්ෂමාන්‍යයන් කණ්ඩායම් දෙකටම ඇතුල් කරන්න. ප්‍රතිචාර කාලය මැන බලන මනෝවිද්‍යා පර්යේෂණ වල දී ඔබට පුලුවන් සසම්භාවී ලෙසින් හැම පරීක්ෂමාන්‍යයෙක්ටම හැම පරීක්ෂණ කොන්දේසියක්ම අත්දකින්නට සලස්වන්න. මොකද එක නැහැසුමක් හා තවෙකක් අතර වැඩි බලපෑමක් නැති නිසා. පැහැදිලිවම එක අවස්ථාවක් පමණක් තෝරාගන්න සිද්ධ වෙන, හෘද සැත්කමක් වැන්නක දී හැම පරීක්ෂමාන්‍යයෙක් ලවා ම එය අත්දකින්න සලස්වන්න බැහැ තමයි.

ඔව් පැහැදිලිව ම තියෙනවා සසම්භාවී පාලිත නැහැසුම් පාවිච්චි කළ නොහැකි අවස්ථාවන්. ආචාර ධාර්මිකව බැහැ දුම් බීමේ ආදීනව හොයන්න යැයි කියා පාලිත කණ්ඩායමක් ලවා දුම් පානය කරවන්න. ඒ වගේ අවස්ථා වල දී ඔබට සිද්ධ වෙනවා සසම්භාවී-නොවන අධ්‍යයනයක් පවත්වන්නට. ඒ වගේ අවස්ථා සඳහා විවිධ සංඛ්‍යාතීය විධි ක්‍රම තියෙනවා. ඒත් ඔබ දකිනවා නම් යම් ප්‍රකාශිත අධ්‍යයනයක්, සසම්භාවී පාලිත නැහැසුමක් පාවිච්චි කළ හැකි වූවක් එසේ නොකරන ලද අවස්ථාවක්, අන්න ඒ අවස්ථාවේ දී ඔබට ලබා දෙන්නේ යම් වැරැද්දක් ඇතැයි කියා පාන අවදානම් සංඥාවක්.

අවදානම් සංඥා D2: ද්විත්ව-අන්ධ අධ්‍යයන නොමැතියාව

අන්ධ අධ්‍යයනයක් (blind study) යනු එහි සාමාජිකයන් තමන් ඉන්නේ කුමන වර්ගීකරණයන් වල දැයි නොදන්නා වූවකි. ද්විත්ව-අන්ධ අධ්‍යයනයක් යනු එය පර්යේෂකයන් ද නොදන්නා වූවකි. ඇයි මෙය වැදගත්? අපි ප්ලේසිබෝ ඵලය නොහොත් රෝගීන්ට ප්‍රතිකාරයක් ලැබුනා යැයි දැනීම නිසා සුවය වැඩිවෙන ආකාරය දැක ඇත්තෙමු. එනම් ඔවුන්ගේ සුවයට ඔවුන්ගේ අපෙක්ෂාව සාධකයක් විය. අපි කරන්නේ යම් පිරියමක ප්‍රතිඵල අධ්‍යයනය කිරීම මිසෙක රෝගීන්ගේ අපේක්ෂාව අධ්‍යයනය නොකරන බව පහදා ගැනීම සඳහා අපි සියළු රෝගීන්ට එකම අපේක්ෂාව ලබාදිය යුතුයි. ඉතින් අපි පිරියමට පාත්‍ර වන රෝගීන්ට කියනවා “මේ පෙත්ත ගන්න, එය පර්යේෂණ ඖෂධ X වෙන්නත් පුලුවනි, නැත්නම් එය සීනි පෙත්තක් වෙන්නත් පුලුවනි,” කියා. එහි දී පර්යේෂකයා ද නොදන්නේ නම්, ඔවුනට ද පරීක්ෂකමාන්‍යයෙක් ඉන්නේ මොන අධ්‍යයන කොටසේ දැයි වැරදීමකින් හෝ කියන අවස්ථාව නැති වී යයි. එවිට එක කොටසක් අනෙක් කොටසට වඩා වෙනස් ලෙසකින් සැලකිල්ලට පාත්‍ර වීම හෝ ලැබෙන ප්‍රතිඵල වෙනස් ලෙසකින් විමර්ශනයට පාත්‍ර වීම ද වැළකේ.

අවදානම් සංඥා D3: පරීක්ෂකමාන්‍යයන් අවශ්‍ය පමණට වඩා අඩු වීම

සසම්භාවී ලෙසින් හොඳින් සකස් කරන ලද පාලිත නැහැසුමක දී විධිමත් පක්ෂපාතීත්වයන් ඉවත් වෙයි. එහෙත් එය අහඹු ප්‍රභේදනයන්ට විවෘතය. යම් අහඹු ලෙසකින් සියළු නිරෝගී පරීක්ෂකමාන්‍යයන් විභාගයට ලක්වන කොටසකටත් සියළු රෝගී පරීක්ෂකමාන්‍යයන් පාලිත කොටසක් වැටෙන්නට ඉඩ ඇත. එයින් වැදගත්කමක් නැති පිරියමක් ඉතා හොඳ වූවක් ලෙසින් පෙනී යා හැකියි. මේ ඉඩකඩ සම්පූර්ණයෙන් ඉවත් කළ නොහැකි නිසා, සංඛ්‍යානඥයන් විසින් එවැනි අවස්ථාවක ඇති වීම මැන බලන්නට විදියක් හදති. “මේ පිරියම කාර්යක්ෂම වෙන්නේ p=1% සංඛ්‍යාන වැදගත්කම අනුව” යැයි කියද්දී එයින් අදහස් වෙන්නේ පිරියමට ලක් වූ කොටස හා පාලිත කොටස අතර වෙනත් කිසිම වෙනසක් නැති කල, මෙවැනි ප්‍රතිඵල (පිරියමට ලක් වූ පිරිසට වාසි පිණිස වූ) 1% කාලයක් දකින්නට අපේක්ෂා කළ හැකි බවයි. ඒ අහඹු ලෙසින් පරීක්ෂකමාන්‍යයන් එක කොටසකට හෝ අනෙක් කොටසට ඇතුලත් කරන ලද නිසයි. මෙහි ඉඩකඩ ඉහළ යන්නේ ඒ මිනුම් වලට සාපේක්ෂකව ගන්නා පරීක්ෂකමාන්‍යයන් අවශ්‍ය පමණට වඩා අඩු වූ විටයි.

මනෝවිද්‍යාඥ සෙත් රොබරට්ස් (Seth Roberts), තමන්ව පර්යේෂණයන්ට ලක් කළ අයෙක් N=1 පරීක්ෂකමාන්‍යයා (තමන්) ලෙසින් සුප්‍රසිද්ධ වූ, පෙන්වා දෙන්නේ වැඩියෙන් පරීක්ෂකමාන්‍යයන් සිටීම නිසා ද වැරදි සිද්ධ විය හැකි බවයි. කුඩා පර්යේෂණ වලින් වැඩියෙන් හොඳ අදහස් ගෙන ඒවා පසුව සහතික කරගන්නවා වෙනුවෙට දැවැන්ත පර්යේෂණයකින් කාලය නාස්ති වේ යැයි ඔහු පෙන්වා දෙයි. මෙය ගැටළුවක් පැන නැඟිය හැකි බවට ඔහු පෙන්වීම වැදගත් වූවකි. බොහෝ විද්‍යාඥයන් තම එදිනෙදා විද්‍යාත්මක ජීවිතයේ දී, එක්කෝ වැඩිපුර සලකා බලන හෝ එක්කෝ පමණට වඩා අඩුවෙන් සලකා බලන පරීක්ෂකමාන්‍යයන් නිසා වැරදි සිද්ධ කරති. මෙම සටහනේ අනෙකුත් කරුණු ද එවැනි ය. සමහර විට විද්‍යාඥයන් පමණට වඩා ප්‍රවේසම් වෙනවා ඇති සහසම්බන්ධනයෙන් (correlation) හේතුඵල සම්බන්ධයට (causation) යන්නට. එහෙත් ප්‍රකාශිත අධ්‍යයනයක් අගයන්නට කියවන්නාට ලැබෙද්දී, අපි කරන්නේ විද්‍යාඥයා අදහස් ගෙනෙන්නට උත්සාහ කළ කාර්යයට වඩා වෙනස් වූවකි. මෙහි දී අපිට දකින්නට ලැබෙන්නේ පරීක්ෂකමාන්‍යයන් පමණට වඩා අඩුවෙන් නම් එය අවදානම් සංඥාවකි.

අවදානම් සංඥා D4: වැරදි පරීක්ෂකමාන්‍යයන්

1936 දී සාහිත්‍ය සංග්‍රහය (Literary Digest) සඟරාව මිලියන 10 ක් ජනතාව වෙතින් චන්ද විමසුමකින් ජනාධිපතිවරණය 57% ක ජනප්‍රිය චන්දයෙන් ඇල්ෆ් ලැන්ඩන් (Alf Landon) විසින් දිනාගනු ඇතැයි අනාවැකි පළ කළේය. මිලියන 10 ක් වෙතින් ලැබුණු ප්‍රතිචාර නිසා ඔවුන් කිසිම ලෙසකින් “පමණට වඩා අඩු පරීක්ෂකමාන්‍යයන්” දෝෂය නොකළහ. එහෙත් කිසිවෙකුට ජනාධිපති ලැන්ඩන් මතක නැත. ඔහු 32 වෙනි ජනාධිපති වූ ෆ්‍රෑන්ක්ලින් ඩෙලානෝ රූසවෙල්ට්ට ප්‍රාන්ත 48 න් 46 ක් පරාජය විය. සඟරාවට වැරදුනේ කොතැන ද? ඔවුන්ගේ පරීක්ෂකමාන්‍යයන් ඔවුනට ලැබුනේ මූලාශ තුනකින්: ඔවුන්ගේ සඟරාව කියවන අය, වාහන ලියාපදිංචි ලැයිස්තු වලින්, දුරකතන හිමිවූවන්. එහෙත් දරුණු ආර්ථික අවපාතයෙන් රට ගොඩ එද්දී 1936 දී සාහිත්‍ය සඟරාවක්, වාහන හෝ දුරකතන මිල දී ගන්නට හැකියාව තිබුනේ සුළු පිරිසකට ය. ඒවා මිල දී ගන්නට නොහැකි වූ අය වැඩියෙන් රූස්වෙල්ට්ට චන්දය දෙන්නට කැමති වූ අය වූහ. අද වැනි දුරකතන හිමිකම් ලොව බහුතරයක් සතු යුගයක දී වුවත්, සත්‍ය චන්දදායක නියෝජනයක් ලබා ගැනීම අසීරුය. දහවල් කාලයේ දී නිවාසයක අංකයකට කතා කරන්නේ නම් ලැබෙන්නේ රැකියාවල් නොකරන අයයි. සෙල් ෆෝන් වලට ජනමත විමසුම් සඳහා කතා කරන්නට අවසර නොමැති නිසා, බොහෝ තරුණ පිරිසක් මඟ හැරී යයි. චන්ද විමසන අය මේ තත්වය සමබර කරන්නට විධි සොයාගත්ත ද, ඒ සාම්පල් සම්පූර්ණයෙන් අපක්ෂපාතී වූවක් නොවෙයි.

තවත් උදාහරණයක් හැටියට, මනෝවිද්‍යා පර්යේෂණ බොහොමයක් පැවත්වෙන්නේ ස්වේච්ඡාවෙන් සහභාගී වෙන විශ්ව විද්‍යාල ශිෂ්‍ය සමූහය අතරයි. පර්යේෂකයෙක් එයින් ලැබෙන ප්‍රතිඵලයක් සියළු ජනතාව අතර සත්‍යය යැයි කියද්දී, පසුව දැනගන්නේ එම ප්‍රතිඵලය සත්‍යය (a) වයස 20 අය අතර (b) කැම්පස් අධ්‍යාපනය ලබන තරම් දැනුම සතු අය අතර (c) නැත්නම් ස්වෙච්ඡාවෙන් ඉදිරිපත් වෙන්නට කැමති වූවන් අය අතර බවයි.

අවදානම් සංඥා D5: වැරදි ප්‍රශ්නය

පරෙස්සමෙන් හදන අධ්‍යයනයක් වුවත් වැරදි දැයක් මැනීම කරනු ඇත. X පිරියම ආතතිය අඩු කරන්නට සමත් වේ යැයි දක්වන අධ්‍යයනයක් කරන්නට හදා ඇතැයි ඔබ විශ්වාස කරනු ඇත. එහෙත් එය සත්‍ය ලෝකයේ ආතති තත්වයන් නොව විද්‍යාගාරයේ කෘතීම ලෙසින් සකස් කරන ලද ආතති තත්වයන් මඟ හරවා ගන්නට සමත් වූවක් පමණක් යැයි ඔබට පසුව වැටහෙනු ඇත. නැත්නම් ඔබ විවිධ වගා භූමි කොටස් සඳහා විවිධ පොහොර යොදා ගනිමින් කරන ලද්දක දී, භූමි කොටස් #4 කාර්යක්ෂම යැයි දැක්කාට, එහි දී සත්‍යයෙන් සිද්ධ වී ඇත්තේ සුළං හා වතුර කාන්දු වීමෙන් භූමි කොටස් #3 පොහොර වඩා කාර්යක්ෂම වූව යැයි සොයා ගනු ඇත.

සමහර පර්යේෂකයන් වංචා සහගත ලෙසින් ඔවුන් අපේක්ෂා කරන පිළිතුර ලබාගන්නට ප්‍රශ්න අසති. 1987 දී ජෝන් කැනෙල් (John Cannell) විසින් ඇමෙරිකාවේ ප්‍රාන්ත 50 ක පාසැල් ළමුන් සාමාන්‍ය මට්ටමට වඩා ඉහළින් ඉන්නේ යැයි පාසැල් අධ්‍යයනයකින් පෙන්වීය. ඔහු එම අධ්‍යයනය හැඳින්වූයේ ‘දොම්නස්දුරලන (woebegone) වැවේ ප්‍රතිඵලය’ කියාය. එය ඉටු කළේ කෙසේ ද? යම් පාසැල් දිස්ත්‍රික්කයක් විභාග සඳහා ශිෂ්‍යයන් ඉදිරිපත් කිරිමේ දී, ඔවුන් සංසන්දනය කර බලනු පිණිස පිරිසකගේ ලකුණු වලට ද අයිතිය මිල දී ගනියි. එහි දී පෙනී ගියේ විභාග පවත්වන වෙළෙඳ ආයතන තරඟ කර ඇත්තේ ශිෂ්‍ය පිරිසට වඩා අඩු ලකුණු වලින් වූ සංසන්දන පිරිසක් පෙන්වීම සඳහා කියායි.

අවදානම් සංඥා D6: වැරදි සංඛ්‍යාන

පර්යේෂකයෙක් හැටියට ඔබ මුලින්ම කල යුත්තේ ඔබ එකතු කරගත් දත්ත දිහා පරීක්ෂාකාරීව බැලීමයි. දත්ත ලකුණුකරණයයි. මධ්‍යයනයන් හා මධ්‍යනයෙන් අපගමනය ගණනය කිරීමයි. බාහිරව ඇති දත්ත තියෙනවා ද? එසේ නම් මිනුම් සත්‍යය ද? දත්ත එකතු කිරීමේ දී හෝ වාර්තා කිරීමේ දී වැරදි සිදු වී ඇත් ද? දත්ත සාමාන්‍ය ලෙසින් බෙදාහැර තිබෙනවා ද? එසේ නැත්නම් සාමාන්‍ය ලෙසින් ඇතැයි අභ්‍යුපගමනය කරන දත්ත විභාගයක් මත ඔබ රැඳී ඉන්නවා ද? දත්ත රේඛීය (linear) ද? එසේ නැත්නම් රේඛීය ප්‍රතිපායනයක් මෙහෙයවන්න එපා. දත්ත ලක්ෂ්‍යයන් (Data points) ස්වාධීන ද? උදාහරණයක් වශයෙන්, සියයක් පරීක්ෂකමාන්‍යයන් වෙතින් ඔබ සියයක් මිනුම් ගත්තා ද? නැත්නම් මිනුම් 10 ක් බැගින්, එකක් එක දවසකට බැගින්, දහයක් පරීක්ෂකමාන්‍යයන් වෙතින් ගත්තා ද? ඔවුන් ස්වාධීන නැත්නම් එය හඳුනාගන්න විභාගයක් පැවැත්විය යුතුයි.

අවදානම් සංඥා D7: උපන්‍යාසයක් නැතිකම, හෝ පමණට වැඩි උද්‍යේගයකින් සංගෘහිත දත්ත ආශ්‍රයෙන් නව දත්ත නිෂ්පාදනය (data mining)

විවිධ මොබයිල් ටෙලිෆෝන් කුළුණු හතක් අසල පිලිකා පොකුරු කේන්ද්‍රීය වීම නිසා, මොබයිල් ෆෝන් විකිරණ විහිදුවීමෙන් පිළිකා හටගැනීමේ අවදානම ගැන ලන්ඩනයේ ඉරිදා ටයිම්ස් (Sunday Times) හි මෑතක දී පළවුන ලිපියකින් වාර්තා විය. කෙසේ වුවද, එංගලන්තයේ මොබයිල් ෆෝන් කුළුණු 47,000 ක් ඇත. ඒ ලිපියේ සිරස්තලය “ෆෝන් කුළුණු අසල පිළිකා පොකුරු” නම් විය. ඒත් එහි අඩංගු වූ සියළු කරුණු සලකද්දී, එම සිරස්තලය, “සෙල් ෆෝන් කුළුණු වලින් පිළිකා පොකුරු 99.985% කින් වළක්වනු ලබයි,” යැයි ලියුවා නම් වැඩියෙන් හොඳයි. එම පිළිකා පොකුරු හත ගැන සැලකිල්ලක් දැක්වීම සැබැවින්ම යුක්ති සහගත කාරණයකි. නමුත් සෙල් ෆෝන් එයට හේතු වෙනවා යැයි නිගමනය කරන්නට පෙර, අපිට තව දත්ත අවශ්‍ය වෙයි: අනෙකුත් කුළුණු 47,000 න් කොතරම් ප්‍රමාණයක් අසල පිළිකා පොකුරු දකින්නට ලැබෙනවාද? ඒ සංඛ්‍යාව අපි අහඹු ලෙසින් බලාපොරොත්තු වෙන සංඛ්‍යාව සමඟ සංසන්දනය වෙන්නේ කෙසේද?

මිනිසා රටාවන් හඳුනා ගැනීමට ඉතා දක්ෂයෙකි, ඒත් ඔහු සසම්භාවිත්වය (randomness) හඳුනාගැනීමට බොහෝ වශයෙන් අපොහොසත් වෙන්නෙකි. පිළිකාව වැනි සසම්භාවි සිද්ධීන් සමජනනීය (homogeneously) ලෙසින් පැතිර යෑමක් අපි බලාපොරොත්තු වෙමු. ඒත් සැබෑ සසම්භාවි සිද්ධීන් ඇතිවෙන්නේ සසම්භාවි පොකුරු තුලින් මිසෙක සමජනනීයත්වයෙන් නොවේ. සසම්භාවි සහ සසම්භාවි නොවන පොකරු අතර වෙනස හඳුනාගන්නට අපිට ප්‍රවේශමින් හැදූ සංඛ්‍යානමය දත්ත අවශ්‍යයයි. එයාකාරයෙන්ම, අපි සෑම subject වෙනුවෙන්ම විවිධ විචල්‍ය 40 ක් බැගින් එකතු කළොත්, වැදගත් නොවන ප්‍රතිඵල පෙන්වන මිනුම් නොසලකා හැර, වැදගත් වෙන ඒවා පමණක් වාර්තා කිරීම එහි දී දෝෂ සගහත වෙයි. විවිධ විචල්‍ය 40 න් ඔබ අපේක්ෂා කරනුයේ 2 කට p=5% වන වැදගත් ඵලයන් ඇතැයි කියායි. එවැනි විචල්‍ය 2 ක් පෙන්වන වාර්තාවක් නිෂ්ඵල වූවකි: එය සසම්භාවී අහඹුවකින් වෙනස්කර හඳුනාගත නොහැකියි.

නියාමාකාර පර්යේෂණයක් එය සඳහා සාක්ෂි එකතු කරන්නට පෙර උපන්‍යාසය කුමක්දැයි සඳහන් කර අනතුරුව එම උපන්‍යාසය විභාගයට ලක් කරයි. හත්වැනි පංතියේ විද්‍යා උළෙල සඳහා කළ ඔබේ පර්යේෂණය මතකද: ඔබ මුලින්ම ඔබේ උපන්‍යාසය ඉදිරිපත් කළේය (“වීටීස් කනවාට වැඩියෙන් ලකී චාම්ස් කෑම නිසා හැම්ස්ටර් සත්තු මහත් වෙනු ඇත”). ඉතින් ඊට පසුව ඔබ පර්යේෂණය පැවැත්වූයේ මේ උපන්‍යාසය තහවුරු හෝ නිශ්ප්‍රභා කරන්නටයි. සියල්ල සිදු වූවාට පසු දත්ත වලට හරියන්නට උපන්‍යාසයක් හැදීමට ඔබට නොහැකියි. ෆුට්බෝල් කණ්ඩායමක් ලකුණු දිනා ගනිද්දී සිද්ධ වෙන්නක් සමඟ මෙය සංසන්දයක් කරමු, ක්‍රීඩකයෙන් පිට්ටනියෙන් පිටතට පා තබා තිබුණෙන් ඔවුන් දිනාගන්නා ලද ලකුණ කණ්ඩායමට අහිමි වී යයි. එහි දී අපි අවසන් ලකුණු බාගයක් යැයි ගණන් කරන්නේ නැත; අපි එය බිංදුව යැයි ගණන් කරමු, නැත්නම් එය රීති උල්ලංඝණය කරන නිසයි. එසේ සිද්ධ වීම කණ්ඩායමේ දැඩි තරඟකාරීත්වය පෙන්වන සාක්ෂියක් හැටියට කණ්ඩායමේ රසිකයන්ට සලකන්නට නිදහස ඇත. ඒ නිසා සැකයක් නැතිව ඔවුන් ආයෙත් ලකුණු දිනා ගනීවි යැයි පෙන්වන්නටද හැකියාව ලැබේ. එසේම එය අහම්බෙන් ලැබිච්ච වාසියක් යැයි සහ එසේ වූයේ ක්‍රීඩකයා පිට්ටනියෙන් පිටට ගිය නිසා යැයි ද කියමින් ඒ නිසා ආයෙත් ලකුණු දිනාගන්නේ ඔවුන් යැයි කියා විරුද්ධ කණ්ඩායමේ රසිකයන්ට කියන්නත් පුළුවනි. ඉතින් මේ මත දෙකේ ඇති වෙනස තීන්දු වෙන්නේ තරඟයේ ඉතිරි හරිය ක්‍රීඩා කිරීමෙන් කවුරුන්ද සැබැවින්ම ලකුණු දිනාගන්නේ කියා පෙන්වීමෙන්. එයාකාරයෙන්ම, විචල්‍යයක නිරීක්ෂණය වූ සංඛ්‍යානමය වශයෙන් වැදගත් ප්‍රතිඵලයක්, එහි ප්‍රාරම්භ උපන්‍යාසයේ කොටස් නොවෙද්දී, එය බිංදුවක් හැටියට සැලකේ. එය භාවිතා කිරීම යනු විද්‍යාවේ රීති කැඩීමයි. විචල්‍ය ඇත්තෙන්ම වැදගත් යැයි සහාය දක්වන්නන්ට තර්ක කරන්න පුළුවන්. ඒත් ඒ අය තරඟය අවසන් කරන්න ඕන. එය ඔප්පු කිරීම සඳහා මේ අවස්ථාවේ දී කරන්න ඕන තවත් පර්යේෂණයක් පැවැත්වීමෙන්.

පර්යේෂණ වල දී දකින අනපේක්ෂිත සහ තෘප්තජනක සොයා ගැනීම් සැලකීමෙන් බැහැර කිරීම ඇත්තෙන්ම සාධාරණ ද? “වෛද්‍ය සංඛ්‍යාන ශාස්ත්‍රඥයෙක් යන නිර්වචනය ලැබෙන්නේ, trial සැලසුමේ දී ඉන්දියාව හොයද්දි කොළම්බස් ඇමෙරිකාව හොයාගන්න ලැබුණා කියල පිළිගන්නේ නැති අයෙකුට,” යැයි ස්ටීවන් සෙන් (Stephen Senn) නැමති සංඛ්‍යාන ශාස්ත්‍රඥයා වරක් පැමිණි කළේය. ඔහු දක්වන කාරණාවක් ඇත. ඔබ කැමති ලෙසකින් ඔබේ විනිශ්චය කරන්නට ඔබට නිදහස තිබිය යුතු යැයි මම සිතමි: පර්යේෂණයක් සඳහා වූ ප්‍රාරම්භ protocol හි කොටසක් නොවූ ප්‍රතිඵලයක් විශ්වාස කරන්නට ඔබට හොඳ හේතුවක් තියේ යැයි සිතනවා නම්, එය විශ්වාස කරන්න. ඒත් එය කිසිදු reasonable සැකයක් නැතිව ඔප්පු කළා යැයි සලකන්න එපා. එසේම ඔබ ස්වාධීන අධ්‍යයන කර එය තහවුරු කරන තෙක් අනිත් අය එය විශ්වාස කළ යුතු යැයි උදක්ම ඉල්ලා සිටින්නටත් එපා.

සෙල් ෆෝන් කුළුණු අසල පිළිකා පොකුරු වැනි, දත්ත වල රටා දකින්නට මිනිස්සු මෙතරම් පෙළඹෙන්නේ ඇයි කියා සලකා බැලීම සිත් ගන්නා සුලුයි. මිනිසා සහ අනෙකුත් ක්ෂීරපායී සත්තු රටාවලට සංවේදීත්වයක් දක්වති. ඒවා පවතිද්දී ඒවා ඉක්මණින් හඳුනා ගනිති. සමහර විට රටා නොමැති තැනද රටා දකිති. අනෙක් අතට සසම්භාවිත්වය හඳුනා ගැනීම මිනිසාට අසීරු වූවකි. පහත ඇති ප්‍රස්තාර (plot) 3 සලකා බලන්න. එහි එකක ඇති නිල් තිත් සමස්ත චතුරශ්‍රය පුරාම සමාන සම්භාවිතාවකින් සාම්පල් කර ඇත. එය කුමන එකද?

බොහෝ අය කියන්නේ “වඩාත්ම සසම්භාවි” වනුයේ දකුණේ ඇති ප්‍රස්තාරය කියායි. සංඛ්‍යාන ගැන යම් දැනුමක් ඇති අය එය සසම්භාවි වැඩි යැයි සැක කරනු ඇත. ඒ නිසා මැද ප්‍රස්තාරය තෝරාගනු ඇත. ඒත් සැබැවින්ම එක චතුරශ්‍රයක ලක්ෂ 250 තිබෙන සමානුගාමී සසම්භාවි සාම්පලය වමේ තිබෙන්නයි. මැද ප්‍රස්තාරයේ කොටු රටාව (grid) සැහැල්ලු ඉරි වලින් පෙන්වන පරිදි චතුරශ්‍ර 25 ක බෙදා, ලක්ෂ දහය බැගින් (සසම්භාවි සමානුගාමී බෙදාහැරීම) ඒ චතුරශ්‍ර 25 අතර තබා ඇත. දකුණත ඇති ප්‍රස්තාරයද එසේම හදා ඇති වුවත් එය හැදෙන්නේ (ඉරි වලින් නොපෙන්වන) කුඩා චතුරශ්‍ර 64 කිනි, ඒ හැම එකක් තුලම ලක්ෂ 4 ක් බැගින් සසම්භාවි ලෙස තබා ඇත. වමේ ඇති ප්‍රස්තාරයට මිනිස්සු අකමැති වෙන්නේ එහි ලක්ෂ පොකුරු කිහිපයක් ඇති බැවින් සසම්භාවි නොවන ලෙසින් පෙනී යාම නිසයි. නමුත් ඇත්තෙන්ම, අව්‍යාජ සසම්භාවිත්වය හැදෙන්නේ පොකුරු සහ පොකුරු-නොවන මිශ්‍රණයෙනි. සසම්භාවිත්වය යන්න සමජනනීය යන්නෙන් වෙනස්.

මෙන්න තවත් උදාහරණයක්: වමේ සිට දකුණට උඩ සිට පහළට යන ක්‍රමය අනුව එයට කළින් ඇති ටික් සලකුණට ස්වාධීනව සෑම ටික් සලකුණක්ම උත්පාදනය කරන ලද්දේ මේ චතුරශ්‍ර හතරෙන් කුමන එකේද?

මම 10 දෙනෙකුගෙන් ඇසුවෙමි; 2 ක් කීවේ A, 6 ක් කීවේ B, 2 ක් කීවේ C, සහ කිසිවෙක් D යැයි නොකීය. හැමෝම එකඟ වූයේ D වල පමණට වැඩියෙන් දිගට දුවන තිරස් හෝ හරස් සලකුණු ඇතැයි කියායි. අනෙකුත් ඒවා ගැන ඔවුන් අතර විසංවාදයක් තිබිණ, ඒත් බහුතරය කිව්වේ B නිවැරදි බවක් දක්වනවා කියායි: අනවශ්‍ය තරම් දිගට දුවන්නේ නැත, සහ එතරම් අඩු නැත කියායි. ඇත්තෙන්ම, නිවැරදි උත්තරය C වෙයි; C තුල සෑම ටික් ලකුණක්ම එයට පෙර ඇති ටික් ලකුණ හා 1/2 සම්භාවිතාවකින් සමානයි. A තුළ ලකුණු එක පැත්තකින් අනෙක් පැත්තට 3/4 වතාවක් හැරෙයි. B තුළ එය 2/3 වතාවක් ද, D තුළ එය 1/4 වතාවක් ද සිද්ධ වෙයි. බොහෝ දුරට මගේ subjects C අකමැති වූයේ එක දිගට දුවන ටික් ලකුණු පේලි 6 ක් 7 ක් තිබීම නිසායි. ඒත් ටික් 7 ක ලකුණු ඇතිවිය හැකි සම්භාවිතාව 1/64 කි, ටික් ලකුණු 300 ක් පවතින සාම්පලයක, ඉතින් එ්වා 4 ක් 5 ක් දැකීම ඔබ අපේක්ෂා කළ යුතුයි. නමුත් එය ඇති වූ විට, මිනිස්සු එය දකින්නේ රටාවක් හැටියට මිසෙක සසම්භාවිත්වයක් හැටියට නොවේ.

අවදානම් සංඥා D8: න්‍යායක් නොමැතියාව

එක්සත් ජනපදයේ ජාතික විකිරණවේදී ආරක්ෂණ මණ්ඩලය, පිළිකා සම්බන්ධව මොබයිල් ෆෝන් භාවිතය ආරක්ෂිත යැයි කියා තිබුණි. “ජාන ද්‍රව්‍යයන්ට ඍජුවම හානි කරත හැකි තරම් ප්‍රමාණවත් ජවයක් රේඩියෝ තරංග වලට නැත, ඒ නිසා ඒවාට පිළිකා ඇති කරන්නට නොහැකියි.” රේඩියෝ තරංග පිළිකා ඇති කරත හැකි ගැන ඔවුනට න්‍යායක් ඇත. (මේ න්‍යාය (සාපේක්ෂකතාව නොවේ) තමයි අයන්ස්ටයින්ට නෝබෙල් තෑග්ගේ ජයග්‍රහණය අත් කර දුන්නේ), ඉතින් අයන්ස්ටයින් සෙල් ෆෝන් නිසා පිළිකා ඇතිවෙන්නේ නැතැයි ඔප්පු කරන ලදැයි කියැවෙනව.) ඉතින් මේ න්‍යාය නිවැරදි තාක් කල්, පිළිකා පොකුරු සහ සෙල් ෆෝන් කුළුණු ගැන සංඛ්‍යානමය correlations ඵලක් නැත. (ඔව් සැබැවින්ම, සංඛ්‍යානමය ප්‍රතිඵල නිසා මණ්ඩලයට හෝ වෙනත් අයට න්‍යාය නැවත අගැයුම් කර බලන්නට හේතු ගෙනෙත හැකියි.) න්‍යයායක් තිබීම යනු විශේෂිත උපන්‍යාසයක් තිබීමේ එක කොටසකි. ඇත්තෙන්ම අඩුම වශයෙන් සැකිල්ලක් හැටියෙන් හෝ න්‍යායක් නැත්නම් නියමාකාර පර්යේෂණයක් කරන්නට කොහෙත්ම නොහැකියි. එසේ නොහැකි මන්ද? X පර්යේෂණය D රෝගය සඳහා ඵලදායක ද යන උපන්‍යාසය විභාග කරන්නට පර්යේෂණයකට නොහැකිද? ඒත් මම නොදනිමි? සැබැවින්ම, “X විසින් D රෝගය අනෙකුත් ප්‍රතිකාර ආකාරයෙන්ම වළක්වනු ලබයි,” යන්න යෝජනා කිරීමට හොඳින් පුළුවනි. එය සැලකෙන්නේ න්‍යායක කොටසක් හැටියටයි. අපි හිතමු ඔබ X ප්‍රතිකාරය ගැන trial එකක් කර කිසිදු ඵලයක් සොයා ගත්තේ නැතැයි කියා. ඒත් විවේචකයෙක් කියයි, “එසේ වූයේ ඔබ පර්යේෂණය බ්‍රහස්පතින්දා කරපු නිසා, X වැඩ කරන්නෑ බ්‍රහස්පතින්දා දවස්වල දී.” නැත්නම් “X වැඩ කරන්නේ දම්පාට සපත්තු දැමූ subjects අතර පමණයි එසේම ඔවුන්ගේ මැද නමේ ප්‍රාණාක්ෂර ඉරට්ටේ සංඛ්‍යාවක් ඇත්නම් පමණි.” විවේචකයාට ප්‍රතිකාරය වැඩ කරන හැටි ගැන සහ ඒ නිසා පාලනය කළ යුතු විචල්‍යයන් ගැන වෙනත් න්‍යායක් ඇත. යම් කිසි න්‍යායක් නැතිව, ඔබට ‘කිසිදු’ පර්යේෂණයක් කළ නොහැකියි.

පාලන නොමැතියාව

හරි, අපි දන්නවා සසම්භාවි නැහැසුම් (controlled trial) තමයි හොඳම කියල. ඒත් අපි පාලනය කළ යුත්තේ හරියටම කුමක්ද? ඒක තමයි දුෂ්කරම ප්‍රශ්නය. එයට උත්තර ලැබෙන්නෙ අත්දැකීම් වලින්. කාර්ගෝ කල්ට් විද්‍යාව ගැන රිචඩ් ෆෙයින්මන් (Richard Feynman) 1974 දී පැවැත්වූ මේ උපාධි ප්‍රදානෝත්සව දේශනය සලකන්න:

මීයන් විවිධාකාර වූ වටාරම් (mazes) වල දුවවන ලද පර්යේෂණ බොහොමයක් තියෙනව, එසේ කෙරෙන .. පැහැදිලි ප්‍රතිඵල එතරම් නැති. ඒත් 1937 දී යන්ග් (Young) කියල මිනිසෙක් ඉතා අපූරු එකක් කළා. එයාට තිබුණ මීයන් ඇතුලට එන එක පැත්තක පමණක් සේරම දොරවල් තියෙන දිග කොරිඩෝවක්, සහ ආහාර තිබුණ පැත්තේ අනෙක් දොරවල් තියන. කොතැනක සිට හෝ ඔවුන්ව නිදහස් කළාම තුන්වැනි දොරෙන් ඇතුලට මීයන් යවන්න පුහුණු කරවන්න පුළුවන්ද කියල සොයා බලන්න උවමනාවක් ඔහුට තිබුණ. නැහැ. මීයන් වහාම ගියෙ කළින් ආහාර තිබ්බ දොර වෙතටයි. ප්‍රශ්නය වුනේ, මීයන් එය කළින් දොරම කියල දැන සිටියෙ කොහොමද කියන එක? මොකද කොරිඩෝව හරි ලස්සනට සහ සමජනනීය ලෙසින් හදලා තිබුණේ. පැහැදිලිවම පෙනෙන පරිදි ඒ දොර අනෙකුත් දොරවල් වලට වඩා මොකකින් හරි වෙනස්. ඉතින් එයා කළේ දොරවල් වලට තීන්ත ගෑම. හැම දොරක්ම එක වගේ මතුපිට පෙනුම එන විදියට. ඒත් මීයන්ට තාමත් කියන්න පුළුවන්. ඒ ගමන එයා හිතුව සමහර විට මීයන්ට ආහාර සුවඳ දැනෙනව කියල. ඉතින් සෑම දිවිල්ලකටම පසුව එයා රසායන දාලා සුවඳ වෙනස් කළා. ඒත් තාමත් මීයන්ට හරියට කියන්න පුළුවන්. ඒ ගමන එයාට වැටහුණා ඉතින් සාමාන්‍ය දැනීමක් තියෙන ඕනෑම පුද්ගලයෙක් වගේ ලැබ් එකේ ලයිට් වලින් මීයන්ට කියන්න පුළුවන් ඇති කියල. ඉතින් එයා කොරිඩෝව ආවරණය කළා. ඒත් මීයන්ට තාමත් කියන්න පුළුවන්. අවසානයේ ඔහු හොයාගත්තා මීයන් දුවද්දී බිමේ සද්දයෙන් උන්ට එය හොයාගන්න පුළුවන් බව. ඒ සඳහා කළ යුත්ත වූයේ කොරිඩෝව වැලි වලින් වැසීම. ඒ වගේ සොයාගත හැකි විය හැකි සෑම ඔත්තුවක්ම අනුව පියවර අරගෙන අවසානයේ ඔවුන්ව තුන්වැනි දොරෙන් ඇතුලට යවන්න ඔහු පුහුණු කළා. ඒ කොන්දේසි එක් හෝ ලිහිල් කළා නම්, මීයන්ට කියන්න පුළුවන් වුණා. ඉතින් විද්‍යාත්මක පැත්තෙන් මෙය අති විශිෂ්ඨ අංක එකේ පර්යේෂණයක්. මීයන්-දුවවන පර්යේෂණ විචාරවත් කරන්නේ මේ පර්යේෂණයයි. මොකද උන් භාවිතා කරනවා යැයි ඔබ හිතන ඒවා නොව, මීයන් සැබැවින්ම භාවිතා කරන ඔත්තු සියල්ල එයින් හෙළිකරන නිසා. ඒ පර්යේෂණයයි පෙන්වන්නේ සුපරීක්ෂාකාරීව සහ පාලනයෙන් යුතුව මීයන්-දුවවන පර්යේෂණයක කොන්දේසි නිශ්චිතවම මොනවාද විය යුතු යැයි කියා. මම මේ පර්යේෂණයේ පසු ඉතිහාසය සොයා බැලුව. ඊ ළඟ පර්යේෂණය, කිසිවිටෙක යන්ග් මහතා ගැන සඳහන් කළේ නැහැ. ඔවුන් සුපරීක්ෂාකාරී වීම හෝ ඔහුගේ වැලි දැමීමේ පිළිවෙත අනුගමනය කළේ නැහැ. එකම විදියට මීයන් දුවවන එක පමණක ඔවුන් නියැළුනා. යන්ග් මහතාගේ විශිෂ්ඨ සොයා ගැනීම් ගැන කිසි සැලකිල්ලක් දැක්වූයේ නැහැ. ඔහුගේ ලිපි ගැන සඳහන් කළේ නැහැ. මන්ද, ඔහු මීයන් ගැන කිසිවක් සොයා නොගත් නිසා. සැබැවින්ම, ඔහු සොයාගත්තේ මීයන් සම්බන්ධයෙන් යමක් සොයා ගන්නට කළ යුතු සියල්ල ගැනයි. ඒත්, එවැනි පර්යේෂණ වලට අවධානය යොමු නොකිරීම කාර්ගෝ කල්ට් විද්‍යාවේ ගති ලක්ෂණ උදාහරණයක්.

ෆේයන්මන් කියන්නේ යන්ග් විසින් හොඳ මීයන්-වටාරම් පර්යේෂණයක් සඳහා පාලන කළ යුතු සියල්ල පහදාගත් බවයි. අවාසනාවට, බොහෝ පර්යේෂකයන් මේ පාලන පිළිපැදීමට අසමත් වෙති.

ප්‍රථම උපාධි අපේක්ෂකයෙන් ලෙසින් මනෝවිද්‍යා පාඨමාලාව හැදැරීම මට සිහිවෙනව. එහි එක අපේක්ෂාවක් වූයේ පර්යේෂණයක subject වීම. මට අමතකයි මොකක්ද කාර්යය වූයේ කියා, ඒත්, ස්ක්‍රීන් එකක දිගහැරෙන යම් stimulus එකක් අනුව බොත්තම් හතරකින් නිවැරදි උත්තරය හැකි ඉක්මණින් ඔබන්නයි ඕන. ඒ කාලේ යාන්ත්‍රණය සම්පූර්ණයෙන් කොම්පියුටර් පාලනයෙන් සිද්ධ වූයේ නැහැ. ඉතින් එක පර්යේෂකයෙක් නැහැසුම් අංකය කළින් දැනුම් දෙනව, එතකොට stimuli ප්‍රදර්ශනය කරනව, මම ප්‍රතිචාර දක්වනව, අනෙක් පර්යේෂකයා ප්‍රතිඵලය අතින් ක්ලිප්බෝර්ඩ් එකක ලියමින් වාර්තා කරනව. ඒත් හොඳින් සසම්භාවි කරපු නැහැසුම් අංක කිහිපයක් ඇසීමෙන් පසුව: 17, 32, 3, 26, … මට වැටහුණා නිවැරදි බොත්තම හැම විටම නැහැසුම් අංක modulo 4 බව. ඉතින් එතැන් පටන් මට stimuli දිහා බලන්න උවමනාවකුත් තිබ්බෙ නැහැ. මට නැහැසුම් අංකය අහලා, අපි කියමු 34 කියල, එතකොට ඉක්මණින් 43=3 mod 4 කියල ගණනය කරල stimuli ආපු ගමන් තුන්වැනි බොත්තම ඔබන්න පුළුවන් වුණා. පර්යේෂකයන් හිතුවේ ඔවුන් නැහැසුම් පිළිගන්වන ක්‍රමය නිවැරදිව සසම්භාවි කර ඇතැයි කියල. නමුත් පටන් ගනිද්දි නැහැසුම් අංකය නිවේදනය කිරීම නිසා ඔක්කොම අප්සෙට් යනව කියන එකට ඔවුන් අවධානයෙන් ගිලිහිලා තිබුණ. (මම බොත්තම එබුවට පස්සේ පළමු පර්යේෂකයා නැහැසුම් අංකය නිවේදනය කළා නම් වැඩේ හරි.)

දෙවැනි කොටස:
පරීක්ෂණ අර්ථ දැක්වීමේ දී ඇති පොදු අවදානම් සංඥා

අවදානම් සංඥා I1: නැවත නැවතත් කිරීමේ සහ නැවත නිමැවීමේ නොහැකියාව

පර්යේෂණයක් තුළින් යම් ප්‍රපංචයක් සැබැවින්ම සත්‍යය යැයි දක්වන්නේ නම්, එවිට පර්යේෂකයාට පර්යේෂණය නැවත කර එයාකාර ප්‍රතිඵල ලබාගත හැකි විය යුතුයි. ඊට වැදගත් ලෙසින්, අනෙක් පර්යේෂකයන්ටත් පර්යේෂණය නැවත නිමැවීමෙන් එයාකාර ප්‍රතිඵල ලබාගත හැකි විය යුතුයි. ඉක්මණින් රැවටෙන පුද්ගලයන් මුල්ම ප්‍රතිඵලයෙන් දැඩි සෙයින් ප්‍රබෝධමත් වෙති, ඒත් ප්‍රඥාවන්තයින් නැවත නිමැවීමෙන් ලැබෙන සාක්ෂි ලැබෙන තුරු බලා සිටිති, ඔවුන් බොරු දැන්වීම් වලින් නිතර නොරැවටෙති.

අවදානම් සංඥා I2: විද්‍යා සඟරාවේ පාක්ෂිකත්වය නොසලකා හැරීම

මෙන්න මගේ අරුම පුදුම ප්‍රකාශය: දැඩි පාලක යටතේ, මගේ උවමනාව පමණක් යෙදවීමෙන් (අහඹු අංක උපදවන යන්ත්‍රයක් යොදා ගනිමින්) 25 වතාවක් එක දිගටම හිස ලැබෙන සේ භෞතිකව බලපෑමක් කරමින් ඉලෙක්ට්‍රොනික් කාසි පෙරළීමට මට හැකි වී තිබෙනවා. එක දිගට 25 වතාවක් කාසියේ හිස පැත්ත ලබාගැනීමේ සම්භාවිතාව මිලියන 33 කට 1 කි. දැන් ඔබට ඒ ගැන විරුද්ධත්වය දක්වන කාරණා ගණනාවක් ඇති: අහඹු අංක උපදවන යන්ත්‍රය හිස තේරීමට වැඩියෙන් නැඹුරු වූවක් ද? නැහැ. එය දීර්ඝ කාලයක් එකම කරන්නට වැඩියෙන් නැඹුරු වූවක් ද? නැහැ. මම බොරු කියනවාද? නැහැ. මට ටෙලිකිනෙටික් බලයක් ඇත්ද? නැහැ. එහි යම් ප්‍රයෝගයක් තියෙනවද? ඔව්. ප්‍රයෝගය තමයි මම පර්යේෂණය මිලියන 100 වතාවක් නැවත නැවතත් කළා, මම ඔබට කීවේ මගේ හොඳම ප්‍රතිඵලය පමණයි. මිලියන 50 වතාවක් පමණ මම එක දිගට කාසියේ හිස ලබාගත්තේ නැහැ. සමහර විටෙක මම වාසනාවන්ත ලෙසින් පෙනී ගියා/ටෙලිකිනෙටික්: සාමාන්‍යයෙන් වෑයම් මිලියන 16 ක් පමණක් යනවා යැයි කියැවෙද්දී, එක දිගටම 24 වතාවක් හිස ලබාගන්නට මට වැය වූයේ වෑයම් මිලියන 2.3 ක් පමණයි. ඒත් අවසානයේ දී, මම අවසානාවන්ත ලෙසින් පෙනී ගියා: මගේ හොඳම ප්‍රතිඵලය එක දිගට 25 ක් පමණයි, බලාපොරොත්තු වූ 26 නෙමෙයි.

ඔට්ටු අනුපාතය ජයගත්තා යැයි කියන බොහෝ පර්යේෂණ යොදා ගන්නේ මගේ ප්‍රයෝගයේ එක් ආකාරයක්. මගේ අරමුණ උවමනාවෙන්ම නොමඟ යැවීම වුනත්, අනෙක් අය එය කරන්නේ කිසිම අහිතක් අරමුණු නොකර. එය විවිධ මට්ටම් වලින් සිද්ධ වෙනවා: පර්යේෂණයක් හරි යන්නේ නැතැයි දකින්නට ලැබෙද්දී පර්යේෂකයන් ඒවා සම්පූර්ණ කරන්නේ නැහැ, එසේම ඔවුන් ඒවා ප්‍රකාශය සඳහා ලියන්නටත් යන්නේ නැහැ (ලිපිගොනු බහාලන ලාච්චුවක වැටෙන ඵලවිපාකය) බොහෝ අය සෙයින් එය මගේ කලින් සහායකයෙක් වූ ජෙෆ් ස්කාගල් විසින් ද ලස්සන අධ්‍යයන ලිපියකින් විමර්ශනය කරලා තියෙනව, නැත්නම් අධ්‍යයන සඟරාවක් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ඒවා. සම්පූර්ණ ක්‍රමය තුළ ධනාත්මක ප්‍රතිඵල වලට ලැබෙන ප්‍රකාශන පක්ෂපාතීත්වය වැඩියි ඍනාත්මක ප්‍රතිඵල වලට වඩා. ඉතින් යම් ප්‍රකාශිත අධ්‍යයන ලිපියකින්, “සංඛ්‍යාතමය ලෙසින් මෙය අහඹුවෙන් සිද්ධ විය හැකියාව ඇත්තේ විසි වතාවකින් එක් වතාවක් පමණයි” යැයි කියැවෙද්දී, එයාකාර පර්යේෂණ විසිවතාවක් කිසිදු ධනාත්මක ප්‍රතිඵලයක් නැතිව සිද්ධ වූවා යන්න, ඒවා ප්‍රකාශනය වූයේ නැතැයි යන්න, සැබැවින්ම සැලකිය හැකියි.

අවදානම් සංඥා I3: අනෙකුත් පාක්ෂික ප්‍රභවයන් නොසලකා හැරීම

ඕනෑම සංඛ්‍යානමය නියැදියක දෝෂ හටගත හැකි ප්‍රභවයන් දෙකකි: විචල්‍යතාවය සහ පාක්ෂිකත්වය. විචල්‍යතාවය යනු අපිට සමස්ත ජනගහනයේ ඉතාමක් කුඩා කොටසක් පමණක් නියැදියට ගත හැකිවීම යන පරිසිද්ධිය නිසා ඇතිවන සසම්භාවී අඩුවැඩිවීමයි. අපි විචල්‍යතාවයේ වරද ගැන සම්භාව්‍යතාවය මනින්නේ p අගයකිනි (ඒ ගැන අවදානම් සංඥා I5 න් සහ I6 න් තව දුරටත්). පාක්ෂික දෝෂ ඇතිවෙන තවත් ප්‍රභව බොහොමයකි (උදාහරණයක් හැටියට, බලන්න අවදානම් සංඥා D4), ඒත් ඒවා අංක අගයකින් සුරුවමට ප්‍රමාණනය කළ නොහැකියි, ඒ නිසා ඒවා නොසලකා හැරීමේ ප්‍රවණතාවයක් පවතී. ඒත් පාක්ෂිකත්වය තවමත් පවතී, එය නොසලකා හැරීම යනු පිළිගත නොයුතු ප්‍රතිඵල වැඩියෙන් පිළිගැනීමට ලක්වීමයි. සැබැවින්ම, බොහෝ ප්‍රකාශිත පර්යේෂණ සොයා ගැනීම් බොරු යැයි ජෝන් පී. ඒ. අයොනිඩිස් පළකර සිටියේය. ඒ කතුවැකිය එහි සිරස්තලය තුළින් නොමඟ යවන්නකි, මන්ද වැරදි යැයි සොයා ගත් අධ්‍යයන සංඛ්‍යාව හරියටම කොපමණක්ද යන්න එයින් සඳහන් කර නැත. සැබැවින්ම, පර්යේෂණ වල කාර්යක්ෂම බව හෝ වැඩ බාල බව ගැන එහි කිසිදු ප්‍රකාශයක් නැත. ඒ වෙනුවට එයින් පෙන්නුම් කරන්නේ ගණිතමය ප්‍රකාශයකි, සමහර අභ්‍යූපගමන යටතේ ලැබෙන පාක්ෂික මට්ටම් ගැන සහ සැබෑ සහසම්බන්ධයන්ගේ ප්‍රතිශතයන්, යම් අධ්‍යයන ක්ෂේත්‍රයක විය හැකි සහසම්බන්ධයන් මුළු සංඛ්‍යාව හා සසඳන විට, එවිට ඉදිරිපත් කරන p අගය සඳහා ඔබට ප්‍රකාශිත ප්‍රතිඵල කොතරම් ප්‍රමාණයක් සැබැවින් සත්‍යය දැයි ඇස්තමේන්තු කළ හැකියි. භින්නෝන්මාදය සමඟ සම්බන්ධ gene polymorphisms 100,000 ක කාණ්ඩයක් දිහා බලන උදාහරණයක් ඔහු සපයයි. සහේතුක අභ්‍යූපගමනයකින් යුතු කාණ්ඩයක් යටතේ, පාක්ෂික බව 10% ක් නම්, එවිට p=5% හි සැලකිය යුතු යැයි වාර්තා කරන්න සමඟ සම්බන්ධවීමේ සම්භාවිතාව සැබැවින්ම 0.044% ක් පමණි. මෙය අපේ අවදානම් සංඥා D7 හා සමාන වූවකි, පමණට වැඩියෙන් දත්ත ලබාගැනීම: තෝරාගත හැකි අවස්ථාවන් 10,000 ක් තිබීමෙන්, ඒත් ඒවා බොහොමයකින් කිසිදු ඵලයක් නැතිවීමෙන්, සැබෑ ඵලයක් නිසා ලැබෙනවා වෙනුවට සසම්භාවී අහඹුවක් නිසා ප්‍රතිඵලයක් ලැබීමේ හැකියාව පෑදීමයි.

පරිවර්තක සටහන:
මෙහි ඉතිරිය හැකි ඉක්මණින් පරිවර්තනය කළ පසු, පුරුදු පරිදි PDF එකක් හැටියට දකුණු පැත්තට ගෙනෙන්නම්.

රෙදිපිළි වලින් ලෝකය හැදුවේ කොහොමද?

Posted in Uncategorized by arunishapiro on දෙසැම්බර් 5, 2020


වර්ජිනියා පොස්ට්‍රෙල් (Virginia Postrel) ලියන ලද ශිෂ්ටාචාරයේ නිර්මිතය යන පොත දැන් නිකුත්ව ඇත. එය ලියද්දී ඇයට හමුවන්නේ තුර්කියේ පුරාවිද්‍යා කැනීම් භූමියකින් සොයා ගැනෙන කුනිෆෝම් පුවරු 23,000 ක් පරිවර්තනය කරන ලද ප්‍රංශ ජාතික ඇසිරියන් ශිෂ්ටාචාරය හදාරන සෙසිල් මිචෙල් ව.

පැරණි ඇසිරියානු පෞද්ගලික පුරාලේඛන යැයි හැඳින්වෙන මේ පුවරු, වසර 4,000 ක් පමණ පැරණියි. Kültepe නමින් දැන් කියැවෙන පුරාවිද්‍යා කැනීම් බිම එදා කනේෂ් (Kanesh) නගරයේ විගාමික වෙළෙන්ඳන්ගේ නිවහන් පැවති තැනයි. දියුණුවෙන් පැවති වානිජ සංස්කෘතියක පිළිවෙත් සහ හැඩ ලක්ෂණ මේ ලියුම් සහ නීතිමය ලේඛන වලින් ආරක්ෂිතවී ඇත. ඈත දුර වෙළඳාම සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් සතුව ඇති පැරණිතම වාර්තා මේවා වෙති.

රෙදිපිළි වල ප්‍රධාන භූමිකාව සහ ආර්ථික හුවමාරුව සඳහා වූ නවෝත්පාදන ගැන මේ පුරාතන වාර්තා තෙස්තමේන්තු සපයන්නේ අද වානිජ ව්‍යාපාර මුහුණ දෙන ගැටළු සහ තීරණ අපිට පෙන්වමිනි.

මෙහි දී අැති නවෝත්පාදන පුරාතන වස්තු නොවේ, ඒවා “සමාජමය තාක්ෂණවේදන” වෙති: වාර්තා, එකඟතාවයන්, නීති, පිළිවෙත්, විශ්වාසනීය බව ඇති කරන ප්‍රමිති, වැඩි දියුණු කරන අවදානම්, සහ කාලය සහ දුර හරහා ගණුදෙනු වලට ඉඩදීම. සහශ්‍ර හතරකට පසුව, අපිට ඔවුන් සටහන් ගත කළ කටහඬවල් තවමත් ඇසිය හැකියි.

ඒ ඉල්ලීම් චපල යැයි පෙනුනත්, ලමාස්සි ඇයගේ අනගි වුලන් රෙදි සඳහා ඉල්ලුම පවත්වාගන්නට හැකි තරමින් වෑයම් කරයි. මුලින්ම ඇයගේ සැමියා රෙද්දේ ඇති වූල් අඩු කරන්නට යැයි කියා ඇත, අනතුරුව ඔහු එය වැඩි කරන්නට කියා ඇත. ඇයි ඔහුට එක තීරණයක් ගන්න බැරි? සමහර විට ඒ දුර රටක සිටින ඔහුගේ පාරිභෝගිකයන් නිසා වෙන්නැති. සමහර විට ඔවුන්ට අවශ්‍ය කුමක්දැයි කියා ඔවුන් නොදන්නවා ඇති. කෙසේ වුවත්, ඇයගේ අලුත්ම රෙදි තොගය, නැත්නම් එයින් බහුතර කොටස, වහාම ඒ දිහාට යැවෙනු ඇත. එය මඟ එනවා යැයි පූසු-කෙන්ට දන්වන්නට ඇයට උවමනායි. තම කාර්යය ඉටුකරනවා යැයි ඔහුට දන්වන්නට ඇයට උවමනායි. පුංචි ඇගයීමක් ඇයට උවමනායි.

ලමාස්සි අත් දෙකෙන් කුඩා මැටි ගුලියක් රෝල් කළාය, අනතුරුව වම් අල්ලේ රඳවාගෙන එය පැතලි කර කොට්ටයක හැඩය ඇති පතුරක් හැටියට පිළිවෙකට සුමට කළාය. ඇයගේ ස්ටයිලස් එක අරන් කූඤ්ඤ වැනි අකුරු හැඩයෙන් තෙත මැටි වල ඇය ලියන්නට පටන් ගත්තාය.

පූසු-කෙන් වෙත කියන්න, ලමාස්සි මෙසේ කියයි

කුලුමායා ඔබ වෙත රෙදි නවයක් අරන් එයි. ඉඩ්ඩින්-සින් ඔබ වෙත රෙදි තුනක් ගෙනෙයි. රෙදි කිසිවක් රැගෙන යාම එලා ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදි සහ ඉඩ්ඩින්-සින් තවත් රෙදි පහක් රැගෙන යාම ප්‍රතික්ෂේප කළේය.

ඇයි ඔබ මට හැම විටම ලියන්නේ, “හැම සැරේම ඔබ මාවෙත එවන රෙදි හොඳ නෑ!” මම ඔබට එවන රෙදි පහත් කරලා කතා කරන මේ ඔබේ නිවසේ ජීවත්වෙන පුද්ගලයා කවුද? හැම වතාවකටම ඔබේ නිවසට අඩුම වශයෙන් රිදී ෂෙකල් දහයක්වත් ලැබෙන විදියට රෙදිපිළි ඔබට එවන්න මම මගේ උපරිමය කරනවා, මගේ වැඩ කොටස හැටියට.

ඇයගේ පණිවිඩය සම්පූර්ණ වූ පසුව, ලමාස්සි ඉර එළියේ පතුර වේලන ලද්දාය. පසුව එය ගෝස් රෙද්දක එතුවාය, එය උඩින් ඇය තුනී මැටි තට්ටුවක් ගෑවාය. මැටි ලියුම් කවරයේ ඇය සිලින්ඩාකාර සීල් එකක් තැබුවේ ලිපිය තමාගේ යැයි සලකුණු කරන්නටයි. පණිවිඩකරුවෙක් එය, කනෙෂ් හි ඇනටෝලියානු නගරයෙන් සැතපුම් 750 ක් ඈත සිටින ඇයගේ සැමියා වෙතට රැගෙන යනු ඇත.

ලමාස්සි ජීවත් වූයේ අස්සූර් හි ය, නූතන ඉරාකයේ මොසුල් අසල ටිග්‍රිස් ගඟ ඇති පෙදෙසේය. කනේෂ් නගරයට ඔවුන්ගේ කාන්තාවන් වියන රෙදි සමඟ රෙදිපිළි සහ බෙලෙක් නිෂ්පාදන මිල දී ගෙන ඒවා අපනයනය කරන අතරමැදියන් විසූ නගරයකි ඒ. වසරකට දෙවතාවක්, බූරුවන් අදින ගැල් කණ්ඩායමක් සති හයක ගමනේ යෙදෙති. බෙලෙක්ක ටොන් දෙකක් සහ රෙදි කෑලි සියයකටවැඩි ප්‍රමාණයක් යුතුව බූරුවන් තිස්පහක් සිටින එක ගැලක විවිධ වෙළෙඳුන් අටක් පමණ දෙනෙකුගේ නිෂ්පාදන රැගෙන යා හැකියි. බඩු වලින් කොටසක් බදු හැටියට ඒ නගර දෙක පිහිටන රාජධානි වලට යැවෙන්නේ ගමනේ ආරක්ෂාව සලසා ගන්නටයි. ඉතිරිය රිදී සහ රත්තරන් වලට හුවමාරු කර ගැනිණ.

ලමාස්සි ඇයගේ ස්ටයිලස් එක අතට ගන්නා කාලයේ දී, කුනිෆෝම් අකුරු වලට වසර දහසක් පමණ පිරී තිබුණි. ඒත් ඒ කාලයෙන් බහුතරය, ලිවීම, විශේෂයෙන් ඒ සඳහා පුහුණුව ලැබු ලියන්නන් කුඩා පංතියක ඒකාධිකාරයක් ලෙසින් පැවතිණ. මිනිස් ඉතිහාසයේ බොහෝ කාලයක් පුරා සැබැවින්ම සාක්ෂරතාවය ලැබුණේ අල්පයකටයි, රාජ්‍ය හෝ ආගමික ආයතන වල සේවය කරන පිරිමින්ටයි.

ඒත් අස්සුර් හි එසේ නොවීය.

එහි ජනතාවට ලියුම් යනු නැතිවම බැරි තාක්ෂණයකි. අස්සුර් සහ කනේෂ් අතර මෙන්ම, බෙලෙක්ක සහ රෙදිපිළි විකුණන ඔවුන්ගේ ඒජන්තවරුන් සිටි අවට නගර වලටත් උපදෙස් යවන්නට ඔවුනට අවශ්‍ය වූහ. ලැබෙන ඕඩර්, විකුණන ප්‍රමාණයන්, ණය, සහ අනෙකුත් තොරතුරු වාර්තා කරගැනීම ඔවුනට අවශ්‍ය වූහ. සාක්ෂරතාවයෙන් ලැබෙන සුනම්‍යතාවය සහ පාලනය ඔවුනට අවශ්‍ය වූහ.

කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, මේ ප්‍රායෝගික වෙළෙඳුන් කුනිෆෝම් අකුරු සරල කළහ, ඒ ලිවීම ඉගෙන ගන්නට සහ ලිවීම පහසු කරන්නටයි. ලේඛන ඉක්මණින් කියැවීමේ පහසුව සඳහා ඔවුන් අලුත් විරාම ලකුණු සොයා ගත්හ. සමහරු හොඳින් ලිවූහ. සමහරු දුර්වල වූහ. ඒත් මේ දුර ඈත සමඟ වෙළඳාමේ යෙදුනු වෙළෙන්ඳන් බොහෝ දෙනෙක්, පිරිමි සහ ගැහැණු සාක්ෂරතාවයෙන් යුතු වූහ.

විශේෂයෙන්ම ව්‍යාපාරයේ අයිතිකාරයා හැම කේවල් කිරීමක්ම පෞද්ගලිකව නොකරන්නේ නම්, එවිට වෙළඳාම සඳහා පැහැදිලි සන්නිවේදනයක් අවශ්‍යයයි. පූසු-කෙන් ගැන සලකන්න. ඔහු මුලින්ම කනේෂ් වෙත ගියේ අස්සූර් හි පරණ වෙළෙන්ඳෙක්ගේ ඒජන්තවරයෙක් හැටියටයි. ඉතින් ඔහුගේම වූ ව්‍යාපාර වර්ධනය වෙද්දී පවා ඔහු ගමේ සිටින විවිධ වෙළෙන්ඳන් වෙනුවෙන් දිගටම සේවය කළේය. ඔවුන්ගේ රෙදිපිළි සහ බෙලෙක්ක කනේෂ් වෙත පැමිණ විට, ඒවා ගැන කුමක් කළ යුතුදැයි ඔහු දැන සිටිය යුතු විය. ඒවා නගරයේ පොලේ දී විකුණනවාද, කෑෂ් මුදල් වලට වහාම හරවා ගැනීමෙන් ලාභ බිල්ලට දෙනවාද? නැත්නම් එහා නගරයක වැඩ කරන ඒජන්තවරයෙක්ට ණයට දීමෙන් ඉහළ මිලක් සොයා ගන්නවාද? බඩු සමඟ ඔහුට කළ යුත්ත කුමක්දැයි පවසන ලියුම් පැමිණියහ.

අගය නොතකා අපි හුවමාරු කරගන්නා ලියුම් කොතරම් පරණ තාක්ෂණයක්ද? ඒත් ඒවා දුර ඈත වෙළඳාම සඳහා නැතිවම බැරි වූවකි. කාලය සහ දුර හරහා වානිජ්‍ය පැතිර යද්දී, ලියුම් හුවමාරුව—සහ ඒ සඳහා අවශ්‍ය සාක්ෂරතාවය ද— ඒ සමඟ ඇතිවෙන ලදි.

reason.com හි පළවූ Four Thousand Years Ago Textile Traders Invented a Basic Social Technology: Mass-Literacy නමැති ඉංග්‍රීසි ලිපියේ රළු පරිවර්තනයයි.

තෝර්ස්ටීන් වෙබ්ලන් (Thorstein Veblen) සහ උත්කර්ෂණ පරිභෝජනය

Posted in Uncategorized by arunishapiro on නොවැම්බර් 30, 2020

ඇමෙරිකාවේ වැසියන් නොවැම්බර් මාසයේ අන්තිම බ්‍රහස්පතින්දා සමරන ‘ස්තූතිය පුද කිරීමේ’ උත්සවයෙන් පසු දිනය, එනම් කළු සිකුරාදා යැයි හැඳින්වෙන්න, ඊ ළඟට එන නත්තල් උත්සවය වෙනුවෙන් තෑගි මිල දී ගැනීමේ පළමු දිනය හැටියට සාමාන්‍යයෙන් සැලකේ.

මෙම දිනයට කළු සිකුරාදා කියා නම වැටුනේ කෙසේදැයි විමර්ශනය කළ අයෙකුට දැනගන්නට ලැබෙන්නේ 1950 ගණන් වල දී දවස් හතරක නිවාඩුවක් හදාගන්නට ඇමෙරිකන් අය සිකුරාදා දවසේ නිවාඩු ගැනීම නිසා එම සිරිත පටන් ගැනුණ බවයි.

දැන් අපිට ‘බ්ලැක් ෆ්‍රයිඩේ’ දිනයට අමතරව ‘සයිබර් මන්ඩේ’ හෙවත් අන්තර්ජාලය හරහා විශේෂ වාසි ලබාගත හැකි සඳුදා දිනයක් ද, එමෙන්ම ‘ට්‍රැවල් ටියුස්ඩේ’ හෙවත් සංචාරය සඳහා මහත් ලාබදායක වාසි ලබාගත හැකි අඟහරුවාදා දිනයක් බවට ද පත්ව ඇත.

පරිභෝජනය කවුරු කෙලෙසින් කළ යුතුද යන්න ගැන තවත් කෙනෙකුට තීරණය කළ හැකියාව ඇතැයි සිතන අය ලොව එමට සිටිති.

වැය කරන්නේ තම වෙහෙසෙන් උපයා ගන්නා ලද මුදල් නම් ඒවා උපයාගත් අයට රිසි සේ යෙදවීම නිසා සමාජයේ සම්පත් නාස්තියක් වේ යැයි සිතන අය සිටිති. ලංකාවේ සුප්‍රසිද්ධ රූපලාවණ්‍ය ශිල්පියෙකු වන චන්දිමාල් තම උපන්දින සාදය ජයටම පැවැත්වීම එදා ආන්දෝලනාත්මක විය. ඒ ගැන “මේක නාස්තියක් නෙමේද?” කියා පුවත්පත් සම්මුඛ සාකච්ඡාවකින් ද ඔහුගෙන් විමසන ලදි.

ඉතින් අයෙක් තම පෞද්ගලික මුදල් වලින් උත්සව පැවැත්වීම සම්පත් නාස්තියක් යැයි හෙළා දකින අදහස මුලින්ම න්‍යායයක් ලෙසින් ලෝකයට ගෙනෙන ලද්දේ, ඔව්, ඔව්, ඒකත් එන්නේ ඇමෙරිකන්කාරයෙක් ගෙන් තමයි!

ඒ 19 වැනි සියවස අග සහ 20 වැනි සියවස මුල දී ය. ඔහු නමින් තෝර්ස්ටීන් වෙබ්ලන් නම් විය.

ඔහු අර්ථ ශාස්ත්‍ර ක්ෂේත්‍රයේ හුදු පැත්තකින් පමණක් සිටියෙකි. විස්කොන්සින් ප්‍රාන්තයේ ‘ගොවි’ පවුලකින් එන ඔහු නොර්වේජියන් සම්භවය තිබි අයෙකි. ගෙදර දී නෝවේජියානු බස කතා කරන ලද බැවින් ඔහු ගැටවර විය තෙක් ඉංග්‍රීසි ඉගෙන ගෙන නොතිබුණි.

‘උත්කර්ෂණ පරිභෝජනය’ (conspicuous consumption) යන පද වහර ඔහු ඉදිරිපත් කරන ලද්දකි. ඔහු වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධිය ලබාගන්නේ එයටයි. ‘විවේක සුවයෙන් පසුවෙන පංතියේ න්‍යාය” (The Theory of the Leisure Class) යන පොතෙන් ඔහු ඉහත පද වහර ඉදිරිපත් කළේය.

අයෙක් තම සමාජ තත්වය (පංතිය) හෝ නිපුණත්වයන් ගැන අනෙක් අයට කියා පාන ක්‍රමවේදයක් හැටියට උත්කර්ෂණ පරිභෝජනයේ යෙදෙයි. ඉතින් එයට හැකියාව ඇත්තේ විවේක සුවයෙන් පසුවෙන පංතියටයි.

දඩයමේ යෑමේ සහ මසුන් මැරීමේ යෙදී සිටිමෙන් මිනිසා ගොවිතැනට හැරුනේ ඇයි, එහි හේතුව සමාජමය සහ සංස්කෘතිකමය වේයැයි ද, එහෙනම් ඒ සමාජමය සහ සංස්කෘතික හේතු මොනවාදැයි කියා අවබෝධ කරගැනීම වැදගත් යැයි වෙබ්ලන් සැලකීය.

ඒත් ඔහුගේ අදහස් එවක අර්ථ ශාස්ත්‍රඥයන්ගේ අවධානයට පත් වූයේ නැත. ඉතින් හාස්‍යය උපදවන ශෛලියෙන් ‘විවේක සුවයෙන් පසුවෙන පංතියේ න්‍යාය’ යන පොත ඔහු 1899 දී ලියන ලදි. එයින් සමාජ අධ්‍යයනය ආර්ථික විශ්ලේෂණයට ඈඳන්නට හේ සමත් වූයේය.

සමාජ තත්වයක් සොයා යන වෑයම තුළින් මනුෂ්‍ය හැදියාවට අභිප්‍රේරණයක් ලැබෙන්නේ යැයි වෙබ්ලන් කියා සිටියේය.

මෙහි දී අපට වෙබ්ලන්ගේ සමාජ තත්වය ගැන සිහි නොකර සිටීමට නොහැකි යැයි සමාජ අධ්‍යයන ශාස්ත්‍රවේදියෙකු වන ඩේවිඩ් රීස්මන් පෙන්වා දෙයි. වෙබ්ලන් විසූ නොර්වේජියානු ප්‍රජාව කොතරම් හුදකලාව ජීවත් වුවාද කියතොත් ඔහු එයින් ඉවත්ව යද්දී, “එක අර්ථයකින් එහි දී ඔහු ඇමෙරිකාවට සංක්‍රමණය වූවා,” යැයි ඇමෙරිකන් ඉතිහාසඥයෙක් වූ ජෝර්ජ් එම්. ෆ්‍රෙඩ්රික්සන් කීය.

ඔහුගේ දෙමව්පියන්ට දරුවන් දොළොස්දෙනෙක් සිටියහ. වෙබ්ලන් පවුලේ හතරවැනි දරුවායි. දෙමව්පියන් නෝර්වේ වලින් පැමිණෙන විට ඔවුන් අත වැඩි මුදලක් හෝ අධ්‍යාපනයක් නොතිබුණත්, පියා වඩුවැඩට දක්ෂයෙක් වූයේය. ‘ඇමෙරිකන් සිහිනය’ සාර්ථක වීමෙන් පවුලේ ව්‍යාපාරය සමෘද්ධිමත්ව ඔවුන් තම දරුවන්ව ඉහළ අධ්‍යාපනය වෙත මුදල් ගෙවා යවන්නට සමත් වූහ. වෙබ්ලන්ගේ සහෝදරියක් වූ එමිලි ඇමෙරිකන් විශ්වවිද්‍යාලයකින් උපාධියක් ලබාගන්නට සමත් ප්‍රථම නොර්වේජියානු සංක්‍රමණික තැනැත්තියක් බවට පත්වෙන්නීය. වෙබ්ලන් පවුලේ වැඩිමහල් දරුවා වූ ඇන්ඩෲ වෙබ්ලන් අයෝවා ප්‍රාන්ත විශ්වවිද්‍යාලයේ physics ආචාර්යවරයෙක් බවට පත්වෙන අතර ඔහුගේ පුතා පසු කාලයක දී ඇමෙරිකාවේ ප්‍රධාන පෙළේ ගණිතඥයන් අතරට පත්වෙන ප්‍රින්ස්ටන් විශ්වවිද්‍යාලයේ ඔස්වෙල්ඩ් වෙබ්ලන් ය.

මිනෙසෝටා හි ලිබරල් ආට්ස් උගන්වන පෞද්ගලික විශ්වවිද්‍යාලයක් වූ කාල්ටන් කොලෙජ්, ජෝන්ස් හොප්කින්ස් විශ්වවිද්‍යාලය, යේල් විශ්වවිද්‍යාලය යනාදියෙන් වෙබ්ලන් අධ්‍යාපනය ලබා ඇත. අධ්‍යාපන ක්ෂේත්‍රය තුළ සේවයට ඔහු දැඩි සේ වෑයම් කළ ද, ඔහුගේ පිළිවෙලක් නැති පෙනුම, සහ ආචාරශීලී නොවූ හැදියාව සමඟ ආගම ගැන ඔහු තුළ වූ සැකය ප්‍රසිද්ධියේ කියා පෑමත් නිසා එවක අධ්‍යාපන ආයතන ඔහුට රැකියාවක් දීමට පසුබට වූහ. ඒ හේතුවෙන් 1884 සිට 1891 දක්වා වෙබ්ලන් තම පවුලේ අයගේ සහ භාර්යාවගේ පවුලේ අයගේ පිහිටෙන් ජීවත් වූයේය.

1892 දී අලුතෙන් හදන ලද චිකාගෝ විශ්වවිද්‍යාලය වෙබ්ලන්ගේ ගුරුවරයෙක් සේවයට බඳවා ගන්නා අතර ඒ මාර්ගයෙන් වෙබ්ලන්ට සහායක ගුරුපත්වීමක් ලැබේ.

ප්‍රාථමික මට්ටමකින් සමාජය කොටස් දෙකකට බෙදී ඇතැයි වෙබ්ලන් කියයි. ව්‍යාපාරිකයන්, නීතීඥයන්, සහ වෙනත් වෘත්තීයවේදීන් සිටින “විවේක සුවයෙන් පසුවන පංතිය,” එක කොටසකි. අනෙක් කොටස “වැඩ කරන පංතියයි”, කලින් කී පංතියේ ධන වස්තූන් ඇතිවෙන්නේ මේ පංතියේ ශ්‍රමයෙනි.

වැඩ කරන පංතියේ නිෂ්පාද්‍යතාවය තුළින් උසස් පංතියට ඔවුන්ගේ ජවය විවේකී සුවයෙන් පසුවෙන කටයුතු වල යෙදී “උත්කර්ෂවත් පරිභෝජනයේ” යෙදෙන්නට හැකියාව ලැබෙනවා යැයි වෙබ්ලන් කියා සිටියි.

මොනවාද මේ උත්කර්ෂවත් පරිභෝජනයට අයිති දේවල්?

ටෙනිස් ක්‍රීඩාව, අශ්ව රේස්, ආගම, සහ වේදිකා සහ ඔපෙරා වැනි කලා ප්‍රසංග වලට සහභාගී වීම සහ ඉහළ ඝනයේ වස්ත්‍ර හැඳීමයි.

වෙබ්ලන්ට අනුව “අගනා භාණ්ඩ වලින් උත්කර්ෂවත් පරිභෝජනයේ යෙදීම විවේකී සුවයෙන් පසුවෙන පිරිමින්ගේ හොඳ නම පවත්වාගෙන යෑමේ ක්‍රමයයි.”

පහළ පංතිවල සාමාජිකයන් ඒ අතරේ දී තමන්ගේ ‘තත්වය ඉහළ යැයි පෙන්වීම’ සඳහා හැකි සෑම විටෙකම උසස් පංතිවල පරිභෝජන විලාසිතාවන් අනුකරණයේ යෙදෙති.

වෙබ්ලන් මේ න්‍යාය යොදාගත්තේ ධනවාදය විවේචනය කරන්නටයි. වැඩි ප්‍රායෝගික භාණ්ඩ නිෂ්පාදනයෙන් අවධානය වෙනතක යෑම නිසා නිෂ්පාද්‍යතාවය සහ ඉහත සඳහන් ලෙසින් බඩු මිල දී ගැනීමේ කටයුතු යනු සමාජයට නාස්තිකාර වූ ලෙසින් වෙබ්ලන් දැක්වීය.

අර්නස්ට් හෙමින්ග්වේගේ ‘ගැට්ස්බි’ නැත්නම් එෆ්. ස්කොට් ෆිට්ස්ජෙරාල්ඩ්ගේ ‘රබර් චෙක්’ (කලින් ලියූ සටහනක් මෙතැනින්) යනාදියෙන් වෙබ්ලන්ගේ අදහස් ඇමෙරිකන් කලා නිර්මාණයන්ටත් එකතු වූ බව පෙනී යයි.

පරිභෝජනවාදය ගැන වැඩියෙන් කතා කරන අද වාමාංශිකයන් පවා අල්ලාගෙන සිටින්නේ වෙබ්ලන් කියූවයි.

චර්යාමය අර්ථ ශාස්ත්‍රයක් ගැන කතා කරන්නට යන්නේ ද, මිනිස් හැදියාව කුමක්දැයි කලින් පහදා ගත යුත්තකි. සමස්ත සමාජයේ ජීවත්වන සෑම ඒකීය මිනිසෙකු අතරින්ම දකින්නට නොහැකි ලක්ෂණයක් නම්, එය සමාජයක පවතින පොදු මිනිස් හැදියාවක් යැයි කියා සලකන්නට නොහැකියි.

විවේකී සුවයෙන් පසුවෙන ‘උසස් පංතියක්’ ලෝකයේ සිටින්නේ නම්, එයට සත්‍යයෙන්ම අයිති වෙන පුද්ගලයන් සංඛ්‍යාව කොපමණක් වේදැයි කියා ඔබ සිතනවාද?

ජෙෆ් බේසෝස්, ඉලාන් මස්ක්, බිල් ගේට්ස් මෙන්ම ලංකාවේ උපන්දින සාදයක් දමා නාස්තිකාරයෙක් යැයි අහගත්ත චන්දිමාල් ද තම පෞද්ගලික වත්කම් සඳහා ඔවුන්ගේ වෙහෙස මහන්සිය යෙදෙව්වේ වෙනත් සාමාන්‍ය රටවැසියෙකුට වඩා වැඩියෙන් ද අඩුවෙන් ද?

2021 නිදහස් කණ්ඩායම

Posted in Uncategorized by arunishapiro on නොවැම්බර් 27, 2020

ලබන ජනවාරි මාසයේ දී කොංග්‍රසය වෙත පැමිණෙන රිපබ්ලිකන් නියෝජිතවරු දෙදෙනෙක් අපූරු ඉලක්කයක් බලාපොරොත්තුවෙන් සිටිති. ඒ වාමාංශික පැත්තට වැඩියෙන් බර වූ අය හා එදිරිව සිටින දක්ෂිණාංශ පැත්තට වැඩියෙන් බර කණ්ඩායමක් හැදීමයි.

දෙදෙනාම තේරී පත් වූයේ ෆ්ලොරීඩා ප්‍රාන්තයෙනි. එක් අයෙක් ෆ්ලොරීඩාවේ ජනාශ්‍රිත සහ විවිධ ජනවාර්ගිකයෙන් යුතු මයාමි-ඩේඩ් කවුන්ටියේ නගරාධිපතිව සිටි කාලෝස් ගිමෙනේස් වෙයි. හිටපු ටෙලිවිෂන් කලාවේදිනියක් වූ එල්වීරා සලසාර් අනෙක් තැනැත්තියයි.

දෙදෙනාම පත්ව සිටින්නේ කොංග්‍රසයේ නියෝජිත සභාවටයි. ඔවුන්ගේ අභිප්‍රාය ඇමෙරිකාවේ සමාජවාදය වෙනුවෙන් පෙනී සිටින ඇලෙක්සැන්ඩ්‍රා ඔකාසියෝ-කෝර්ටේස්, මිනෙසෝටා හි සූඩාන ඡන්ද වලින් පැමිණි ඉල්හාන් ඕමාර් වැනි වාමාංශිකයන්ට පිළිතුරු දෙන නියෝජිතයන් ලෙසින් කොංග්‍රසයේ කටයුතු කිරීමටයි.

ඩෙමොක්‍රැටික් පක්ෂයේ තනතුරු හොබවන ලද නියෝජිතයන් පරාජය කරන්නට සමත් වෙමින් අලුතින් පත්වෙන ලද රිපබ්ලිකන් පක්ෂයේ නියෝජිතයන් වෙතින් මේ කණ්ඩායම හැදීම ඔවුන්ගේ අභිප්‍රාය වී ඇත.

කියුබානු සම්භවයෙන් එන ඒ දෙදෙනාට එකතු වෙන තවත් අයෙක් නම් යුක්රේනය ස්වාධීන වෙන්නට පෙර සෝවියට් යුනියනය කාලයේ දී එහි දී හැදුණු වැඩුණු වික්ටෝරියා ස්පාර්ට්ස් නැමති ඉන්දියානා ප්‍රාන්තයෙන් එන කොංග්‍රස නියෝජිතවරියයි.

මැතිවරණයේ සමහර නිල ප්‍රතිඵල සඳහා ගොනු කළ තිබූ නඩු උසාවි විසින් විභාගයට ගැනීම බැහැර කරන ලදි. පෙන්සිල්වේනියා ප්‍රාන්තයේ ඒ ගැන පනවන ලද ඇපෑල ද ප්‍රතික්ෂේප කර තිබේ. ප්‍රාන්ත එකින් එක ඡන්ද ප්‍රතිඵල අනුමත කිරීම් නිකුත් කරමින් සිටිති.

දෙසැම්බර් 8 වැනිදා: සියළු යළි ඡන්ද ගණන් කිරීම් සහ අනුමත කිරීම් ප්‍රාන්ත විසින් සමාප්ත කළ යුතුයි

දෙසැම්බර් 14 වැනිදා: ඡන්ද දිස්ත්‍රික්ක සාමාජිකයන් ඔවුන්ගේ ප්‍රාන්ත අගනගරයේ දී ජනාධිපති සහ උප ජනාධිපති වෙනුවෙන් ඔවුන්ගේ ඡන්දය ප්‍රකාශ කරති

ජනවාරි 6 වැනිදා: නියෝජිත සභාව සහ සෙනෙට් සභාව විසින් දිස්ත්‍රික්ක ඡන්ද නිල වශයෙන් ගණන් කරති

ජනවාරි 20 වැනිදා: නව ජනාධිපති දිවුරුම් දෙනු ලබයි

කිසිවෙක් එතරම් අවධානයක් යොමු නොකළ ද, මිචිගන් සහ ජෝර්ජියා ප්‍රාන්ත සඳහා ඇති නඩු වලින් මැතිවරණය ගැන ඉදිරිපත් කර ඇති නින්දිත චෝදනා දැනගන්නට ලැබේ.

ජය පරාජය ලැබී වසර විස්සක් තිහක් පමණ ගෙවී යද්දී ඡන්දය ගුණ්ඩුවක් යැයි හෙළි වූ අවස්ථාවන් ඇමෙරිකන් ඉතිහාසයේ ඇත. ඒත් ඒ සම්බන්ධයෙන් එහි නියැළෙන අය වෙනුවෙන් දඬුවම් කළ හැකි ආකාරයන් ගැන ඇත්තේ ඇපැහැදිලි විස්තරයි. එසේම ඡන්ද පවත්වන ක්‍රමය ඉක්මණින් වෙනසකට ලක්වේ යැයි කියාද සිතිය නොහැකියි.

කෙසේ වෙතත්, ස්තූතිය පුදකිරීමේ උත්සව දිනයෙන් පසුව සාම්ප්‍රදායිකව ඇරඹෙනවා යැයි සැලකෙන නත්තල් සමය වෙනුවෙන් ඉන්ටනෙට් හරහා වාසිදායක බඩු මිල දී ගැනීමෙන් වාර්තාගත ඉහළ අලෙවියක් දක්වන්නට ඇමෙරිකන් ජනතාව සමත්ව සිටිති.

මුහුණු ආවරණ දැන් මාස ගණනාවක් සිට ලෝක වෙළඳපොලේ එමට දකින්නට තිබේ. අද ලෝකයේ ලොකු කුඩා සෑම පුද්ගලයෙකුට එයින් එකකට වඩා තිබෙන බව ගැනත් සැකයක් නැත. එසේම සමහර තැන්වල දී මුහුණු ආවරණයක් නැත්නම් නොමිලේ එය සපයනු ලැබේ.

තත්වය එසේ වෙද්දී අලුතින් නිර්මාණය වූ මුහුණු ආවරණයක් වෙළඳපොල ජයගන්නට සමත් වූවා බව ඔබ දන්නවාද?

ඒ ලංකාවේ ඇඟළුම් ව්‍යාපාරය ද මැහුම් කටයුතු වලින් සහාය සපයන ලූලූලෙමන් කොම්පැණියයි. එම මුහුණු ආවරණ අලෙවිය පටන්ගත් දවසේ ඔවුන්ගේ අලෙවිසැල් ඇතුළත වූ තොග සියල්ල පැය හයක දී මුළුමනින්ම විකුණා අවසන් කරන්නට ඔවුන් සමත් වූ බව අහන්නට ලැබුණි. එය මෙතෙක් වෙළඳපොල පැවති සියළු මුහුණු ආවරණ වලට වඩා සීඝ්‍රයෙන් ජනප්‍රිය වූව බවට පත්ව ඇත.

ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ මනුෂ්‍යයයන් හත්දෙනෙක් සිටිය දී, පෘතුවියේ සිටින අපිට මුහුණු ආවරණ අලෙවිය ගැන සඳහන් කරන්නට සිද්ධ වීම ගෙවී යන 2020 වසරේ පරස්පරයයි.

කවුද දිනුවේ?

Posted in Uncategorized by arunishapiro on නොවැම්බර් 9, 2020

මෙය ලියද්දී 2020 ඇමෙරිකන් මැතිවරණයේ ඡන්ද ප්‍රතිඵල නිල වශයෙන් නිකුත් කර නැත. ඒ ඒ ප්‍රාන්ත සහ නගර විසින් ඡන්ද ප්‍රතිඵල දක්වද්දී ඒවා අනුසාරයෙන් ‘විය හැකි ජයග්‍රහණ’ දැක්වීම මාධ්‍යය විසින් කරනු ලබයි.

දිනුවා යැයි නිල දැනුම් දීම සිදුනොවී ඒත් සෝෂල් මීඩියා මාර්ගයෙන් ජයග්‍රහණයේ පණිවිඩය බෙදාගැනීම පුවත්පත්කලාවේදීන් සහ මාධ්‍යවේදීන් යැයි කියාගන්නා අය අතර වෙනදා මෙන්ම අදත් සිද්ධ වෙමින් පවතී. මෙවර ඒ රැල්ල පටන් ගත්තේ AP, ABC, CNN, සහ NBC යන මාධ්‍යය විසින් පෙන්සිල්වේනියාවේ ‘දිස්ත්‍රික්ක චන්ද’ 20 ජනාධිපති අපේක්ෂක හිටපු උප ජනාධිපති ජෝ බයිඩන් වෙතට ‘විය හැකි’ යන ප්‍රදානය කිරීමත් සමඟයි.

ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ මැතිවරණ කමිටුව විසින් වංචා සිද්ධ වූ ප්‍රාන්ත සඳහා නඩු පවරා ඇත. නඩු 10 ක් තරම් සංඛ්‍යාවක් ගොනු කරන්නට ඔවුන් සූදානම් වෙමින් සිටිති. ඒ නඩු සියල්ලම දෙසැම්බර් 14 වැනිදාට පෙර විභාග කර අවසන් වීමට නියමිතය. ඒවායෙන් ‘විය හැකි යැයි දක්වන ලද ප්‍රතිඵලයේ’ වෙනසක් සිදු නොවෙන බව බහුතරයේ මතයයි.

ඇමෙරිකන් මහ මැතිවරණයක දී මහජනතාව ප්‍රකාශ කරන ඡන්ද සංඛ්‍යාව අනුව ඒ ඒ පක්ෂයෙන් ‘දිස්ත්‍රික්ක නියෝජිතයන්’ (electors) දෙසැම්බර් 14 වැනිදා ඔවුන්ගේ ප්‍රාන්ත අගනගරයේ දී මුණ ගැසී, මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵලය අනුව අපේක්ෂකයා තෝරා ගැනීම සඳහා ඔවුන් තම ඡන්දය දෙනු ලබයි. එම ප්‍රතිඵල එවිට කොංග්‍රසය වෙත ඉදිරිපත් කර කොංග්‍රසය වෙතින් සම්මත වෙයි.

අපේක්ෂා නොකළ තරම් සෙනඟක් ලවා ඡන්ද ප්‍රකාශ කරවන්නට සමත් වූයේ වෙන කවුරුත් නොව ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසිනි. ඔහුගේ පාක්ෂිකයන් මෙන්ම ඔහුව දැඩි සේ නුරුස්සන අයත් ඡන්දය ප්‍රකාශ කරන්නට මෙවර එක්රොක් වූහ. දැනට ඇති දත්ත අනුව, 66.8% ක් ඡන්ද දායකයන් ඡන්දය ප්‍රකාශයට ඉදිරිපත් වූ බව කියැවේ. එය 1900 න් පසුව දකින ඉහළම ප්‍රතිශතය බවට පත්වනු ඇත.

සාමාන්‍යයෙන් තැපෑලෙන් ඡන්දය ප්‍රකාශයට අවසර ලබාගැනීමට විශේෂ හේතු අවශ්‍යයයි. හමුදා සේවය, ලෙඩ ඇඳේ සිටීම යනාදී හේතු දක්වා එවැන්නකට අවසර ගැනීම දුෂ්කර වූවකි. කෝවිඩ්-19 වසංගතය නිසා ඉල්ලන්නේ නැතිවම ගෙදරටම ඡන්ද පතක් ගෙන්වා ගැනීමට සියල්ලන්ටම අවස්ථාවක් 2020 දී පෑදිණ. ඒ අනුව මෙවර තැපැල් ඡන්ද ප්‍රකාශ කරන ලද සංඛ්‍යාව ඉතා ඉහළ වීම සතුටට මෙන්ම වියවුල් තත්වයට ද ඉඩ පාදන ලද්දයි. එහි දී බොරු ඡන්ද ගැන වියවුලක් ඇතිවේ යැයි ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප් විසින් කලින්ම කියද්දී මාධ්‍යය එය විහිළුවකට ගත් හැටි කැමති අයට සොයා ගත හැකියි.

මම එදා උදේ පාන්දර 5:30 ට ඡන්ද මධ්‍යස්ථානය වෙත ගියෙමි. ඒ වෙද්දී කාන්තාවන් දෙදෙනෙක් දොර අසල බිම වාඩිවී සීතලට ගුලි ගැසී සිටියහ. අපේ මධ්‍යස්ථානයේ 20 ක් පමණ ස්වේච්ඡා සේවකයන් වැඩට වාර්තා කරද්දී පෝලිම ද දික් වන්නට පටන් ගැනිණ. උදෑසන 7 ට ඡන්ද ප්‍රකාශය සඳහා දොර අරිද්දී දෙතුන් සියයක පිරිසක් පෝලිමට එකතු වී සිටියහ.

සාමාන්‍යයෙන් වාහනයෙන් ගොස් දොර අසලින්ම එය නවතා ඇතුළට ඇවිද ගොස් ඡන්දය ප්‍රකාශ කර එළියට එන්නට මිනිත්තු පහක් නොයන ගමේ ඡන්ද මධ්‍යස්ථානය මෙවර පැය එකහමාරක් දෙකක් අතර කාලයක් පෝලිමේ සිටින්නට සිද්ධ වූ තැනක් බවට පත්විය. සවස 8 ට දොර වහන තෙක්ම තත්වය එසේ පැවතියේය. අපේ කටයුතු නිමා වූයේ රාත්‍රී 10:30 ටයි.

මා වාසය කරන Sussex දිස්ත්‍රික්කයේ ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ට ලැබුණ චන්ද ප්‍රමාණය 71,196 ක් වූ අතර ජෝ බයිඩන්ට ලැබුණු ඡන්ද ප්‍රමාණය 56,657 ක් සහ ජෝ ජෝගන්ස්න්ට ලැබුණු ඡන්ද ප්‍රමාණය 1,003 ක් විය. නමුත් ප්‍රාන්තයක් හැටියට සමස්ත වැඩි ඡන්ද ප්‍රමාණය ජෝ බයිඩන්ට ලැබීමත්, ඒ නිසාම දිස්ත්‍රික්ක ඡන්ද 3 ද ඔහුටම ලැබෙනු ඇත.

කෝවිඩ්-19 සඳහා පනවන ලද තහනම් නිසා තමන් විසූ නගර අත්හැර ගමේ පදිංචියට පැමිණි සංඛ්‍යාව මෙහි දී ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීම මෙවර ඡන්දයේ දී දකින්නට ලැබෙන විශේෂ ලක්ෂණයක් වූයේය. ඒ අය අතරින් කොතරම් දෙනෙක් ප්‍රාන්ත දෙකක දී ඡන්දය දුන්නාද, එනම් තැපැල් මඟින් නීති විරෝධී ලෙසින් දෙවරක් ඡන්දය දුන්නා දැයි යනාදී විමර්ශන පසුව පැවැත්වෙනු ඇත. ඒත් එයින් මැතිවරණ ප්‍රතිඵල වෙනස් වේයැයි අපේක්ෂා නොවේ.

රිපබ්ලිකන් පක්ෂයට මහ පුටුව අහිමි විය හැකි වුවත්, නිල් රැල්ලක් එනවා යැයි අනාවැකි කියූ අය බොරුකාරයන් කරවමින් මේ වෙද්දී සෙනෙට් ආසන සහ කොංග්‍රස් ආසන වැඩි කරගන්නට රතු පක්ෂයේ අය සමත්ව සිටින බව පෙනී යයි. එසේම ප්‍රාන්ත ආණ්ඩුකාරවරුන් මෙන්ම ප්‍රාන්ත ආණ්ඩු තුළ ද යම් තරමකට ආසන වැඩි කරගන්නටත් රිපබ්ලිකන් පක්ෂය සමත් වෙමින් සිටින බව පෙනී යයි.

ඊ ළඟ කොංග්‍රසයෙන් සහ සෙනෙට් සභාවෙන් ලබන වසර දෙක තුළ දී පහසු සහායක් බයිඩන් හැරිස් දෙපළට ලබාගත හැකිවේවිද යන්න මෙන්ම ඩෙමොක්‍රැටික් පක්ෂය විසින් මෑත කාලයක දී දැඩි සේ නැඹුරු වූ වමෙන් යාන්තමකට හෝ හැරවේවිදැයි යන්නත් ගැන දකින්නට හැකිවනු ඇත.

ලිබටේරියන් පක්ෂයේ ඡන්ද ප්‍රමාණය රිපබ්ලිකන් පක්ෂයට වැටුනේ නම් කරට කර දුවන ලද ජනාධිපති පුටුවේ ජය රිපබ්ලිකන් පක්ෂයට පහසුවෙන් ලැබේ යැයි සමහර අයගේ මතයයි. තවමත් නිල වශයෙන් ප්‍රතිඵල නිකුත් කර නොමැති ඇරිසෝනා, ජෝර්ජියා, නෙවාඩා, සහ පෙන්සිල්වේනියා යන ප්‍රාන්තයන්හි ජෝ ජෝගන්සන් දිනාගත් ප්‍රතිශතය යනු ට්‍රම්ප්ට වැඩියෙන් බයිඩන් ලබා ඇති සමස්ත ප්‍රතිශතයට වඩා වැඩි වූවකි.

වෙනසක් නොකළ හැකි පක්ෂයක් ලෙසින් ලිබටේරියන් පක්ෂය දිහා බලන ආකාරය 2020 න් පසුව වෙනස් වේවිද?